هنر مندی که سخنانش را با نوای شمشال برای مردم کردستان بیان می کند

محمود اقتدار هنر مندی که سخنانش را با نوای شمشال برای مردم کردستان بیان می کند
دیما نه یک له گه ل هونه رمندی شمشال ژه نی پیرانشاری مه حمود ئیقتیدا ر ناسراو به مه لا مه حمودی ئیقتدار
بیستم اسفند ماه سال 1393 ، پیرانشهر،  محمد فاضل شوکتی
مقدمه :
سازهای موسیقی کردی در شادی و غم، مردمان این دیار را همراهی می کند موسیقی منطقه کردستان از غنی ترین و پربارتربن موسیقی های محلـــــی ایران  بشمار میرود.  مردم کردستان موسیقی را جزیی از زندگی خود میدانند و دربیشتر مراسم و آیین ها ی سوارکاری ،سوگواری ،وسوگواریهای سنتی از آن استفاده می کنند ، چنانکه موسیقی در زندگی آنها ریشـــــه ای محکـــــم وناگسستنی دارد .
نواهای موسیقی کردی از دیرباز تاکنون مخاطبان زیادی داشته و هر شنونده و مخاطبی را با خود همراه کرده اند. موسیقی کردی حال و هوایی روایی دارد و گویی با هر زخمه و نوای خود تاریخ این قوم را روایت می کند. پژوهشگران موسیقی کردی بر این باورند که موسیقی کردی در راستای حفظ زبان، ادبیات، فرهنگ، سرگذشت ها و در مجموع تمدن و پیشینه کردها به وجود آمده است و به نوعی راوی فرهنگ مردمان کرد است.
گزنفون، تاریخ نویس یونانی در این باره نوشته است: در سال ۴۰۱ قبل از میلاد، بعد از حمله یونان به ایران، هنگامی که لشکر یونان قصد بازگشت از کردستان را داشت، کردها در حالی که نغمه ها و سرودهای دسته جمعی می خواندند یونانی ها را مورد حمله قرار دادند. گزنفون افزوده است که چگونه کردها در آن زمان با هنر موسیقی آشنایی داشتند و حتی از آن در جنگ ها هم استفاده می کردند.
زندگی مردمان کرد با موسیقی پیوند عمیقی دارد. البته این مسأله ناشی از گستردگی و زیبایی این موسیقی است که با داشتن ظرفیت بالا، مردم این خطه را در همه مراحل زندگیشان، از مجالس شادمانی و عروسی تا تشییع جنازه و وداع با عزیزان همراهی می کند.
صدای شمشال
 شِمشال نوعی ساز بادی و گونه‌ای نی فلزی است و از سازهای قدیمی و اصیل در منطقه کردستان بشمار می‌رود و مقام ها و نواهای محلی با آن اجرا می شود.. این ساز در شمار ساز‌های بادی فلزی برنجی قرار می‌گیرد و از لحاظ نوع صدا و وسعت در زمره‌ ساز‌های بَم با طنین خاص خود است.. شمشال : یکی از رایجترین وقدیمی ترین سازهای کردستان بشــــمار می رود ودر مراسم عروسی ، عزا ، در رقص ، نزد چوپانان ، وحتی مراسم دراویش بـکار میرود . شمشال در مراسم عروسی و شادی همراه با آواز-(و انجام دادن رقص کردی به همراه آن)- و گاهی هم با همراهی تنبک و دف و یا به صورت تک‌نوازی به کار می‌رود.این ساز همان نی چوپانی است وغالبا از جنس فلز ساخته میشود در سطح آن شش سوراخ تعبیه شده و  از صدای گرفته  وتو دماغی برخوردار است . شمشال در واقع همان نی چوپان است و از لوله فلزی ساخته شده و در مراسم عروسی و شادی همراه با آواز به صورت تک نوازی به کار می رود. این ساز در عزا نیز کاربرد دارد. شمشال نوعی ساز بادی است از فلز که شبیه نی است و مانند نی نواخته می شود. این ساز در واقع همان نی چوپان است که سه جنبه حماسی، عرفانی و طبی دارد. این ساز از « مِسوار» که آلیاژی زرد رنگ است و از آن برای ساخت سماور‌های قدیمی زغالی استفاده می‌شده، ساخته می شود.و از یک استوانهً فلزی که دارای شش سوراخ در رو و یک سوراخ در پشت است.اندازه ساز بین45تا50سانتی متر می باشد.قطر ساز 1/75 سانتی متر می باشد. شیوه نوازندگی این ساز هم کاملاً تحت تاثیر وضعیت جغرافیایی منطقه «کردستان» است که طبیعتی کوهستانی و پستی- بلندی‌های بسیار دارد. نوع نوازندگی این ساز کاملاً پرشور و هیجان با صداهای قوی و ضعیف مکرر و تکرارهای متوالی است.
طریقه نوازندگی
با مایل گرفتن ساز بر روی لب ها و ایجاد یک روزنه هوایی بین دو لب و برخورد این باریکه به تیغه سر ساز،صدا تولید میشود.رایج ترین صدایی که با شمشال ایجاد می شود صدای بم ترکیبی است.در بم ترکیبی صدای بم و زیر ساز با مهارتی بالا با یکدیگر ترکیب میشوند.از خصوصیات مهم شمشال که در نوازندگی از آن استفاده می شود، تکنیک تنفس برگردان می باشد که باید با مهارت بالا،همزمان که با بینی نفس می کشید،از ذخیره های هوای داخل دهان استفاده نمود و نگذاشت صدا قطع شود.و با این کار صدا تداوم می یابد و قطع نمی‌شود.
طرز ساختن شمشال در گذشته
شِمشال در گذشته از چوب و نی و نیز از استخوان بال عقاب ساخته میشده است.طرز ساختن در زمانهای قدیم به این صورت است که ابتدا چهل الی پنجاه cm نی را بریده و داخل ان شیر ریخته و بعد از جذب شیر داخل ان را روی لانه مورچه‌ای گذاشته تا محتویات داخل ان را کاملاً می‌خورند و پوستهٔ بسیار سبک و نازکی از ان باقی می‌ماند. برای زیبایی و استحکام نی تکه چوب تری از جنس البالوی و حشی را به ضخامت شمشال تهیه می‌کردند پوست انرا بصورت حلقه‌هایی به اندازه‌هایی متساوی در میاوردند و حلقه‌ها را به تناسب سلیقهٔ خودبه فاصله‌ها مورد نظر بر نی سوار می‌کردند و بدین صورت شمشال را زیبا میدادندو استحکام ان چند برابر می‌شد البته ناگفته نماند چون هوا داخل نی می‌رود تاثیر بسزایی در داخل صدای شمشال. میگذاردسپس از cm4مانده به انتهای نی به قطر نیمcmتعداد۶الی۷ سوراخ به فاصله‌های 3 cm تعبیه می‌شود. عالیترین نوع شمشال را نوازنده ان می‌سازد.
اصل مطلب :
دیما نه یک له گه ل هونه رمندی شمشال ژه نی پیرانشاری ما موستا محمود ئیقتدار


یکی از میراث داران هنر شمشال نوازی در منطقه مکریان استاد محمود اقتدار می باشد که به پاس شصت سال عمر پر بار هنری و در تاریخ  شب 11/12/1393  به همراه مهندس علی درویشی  به منزل استاد رفته و ضمن دیدار با ایشان مختصری از زندگی و آثار و فعالیتهای هنری ایشان را  به رشته تحریر در آوردم باشد تا دست خوشی و تشکری از این هنر مند بزرگوار باشد
بیوگرافی مختصر :
نام محمود  نام خانوادگی اقتدار فرزند احمد . متولد روستای نوژاله  از توابع شهرستان  پیرانشهر  دهستان منگور 68ساله . از هشت سالگی مشغول شمشال نوازی است و روز به روز علا قه اش به این آلت موسیقی بیشتر شده است ، بطوری که وقتی از ایشان می خواهی نوائی را بنوازد بلافاصله و با اشتیاق وصف نا پذیری خواسته ات را اجابت می کند.از طایفه منگور از طایفه  ابن عباس متولد سال :1326 توژاله (پیرانشهر)محل های زندگی ایشان از ابتدای زندگی تا کنون : دوران کودکی را در روستای روستای خره آغلان ، قادر آباد،کاسه کران(یک سال)،چیانه گذرانیده است و  و خانواده اش حدودا از سال 1348 به شهر پیرانشهر آمده اند و در محله دول قیز قپان ساکن شده اند و درسال 1377 به محله مدرسه شبانه روزی واقع در محله کهنه خانه نقل مکان می نمایند و در حال حاضر نیز در یکی دیگر از محله های کهنه خانه ، فلکه محمد اوراز با همسر و فرزندان خود زندگی می نماید. شش فرزند دارد 2 دختر و 4 پسر  تحصیلات کاسیک ندارد و مانند خیلی از هم قطارن خودخوشه چین حوزه های دینی است . شغل : در حال حاضر بیکاراست و اظهار می دارند  از طرف هیچ ارگانی به ایشان کمکی پرداخت نمی شود.ازدواج : سال 1350 که در بین اهلی محلی تحت عنوان سالی به فره زوره که ی ازدواج نموده است ،نام همسر ایشان زلیخا انجام  نام دارد که اهل گویچکه دره  از توایع شهر مهاباد می باشد هنر نی نوازی  را از سال 1332 شروع نموده است بنا به اظهارات ایشان حدود 65 سال است در این زمینه فعالیت می نماید ، اولین استادش که الهامبخش ایشان در زمینه شمشال نوازی بوده  و آموزشهای ابتدائی را نزد ایشان یاد گرفته فردی به نام  حه مه ره ش کویخا  ئه حمه د که : ساکن روستای توژاله بوده و با حوصله این هنر را به ماموستا محمود اقتدار آموزش داده است. هنر های استاد : شمشال نوازی  ،کشتی گیری ،شکسته بندی: (شکسته بند محلی از طایفه ابن عباس )، بیت خوانی
دلیل علا قمندی بعدی ایشان به نواختن شمشال و ادامه این هنر  :
برادر ملا محمود به نام فقه حسن اقتدار بیت بیژ بوده و بیت های : سیده وان،سوارو،لا سه شوری با له کیان،لاس و خا زال،مه م و خاتو زین،گلی گلی،خه ج و سیامند،پایزه و ئایزه،گه لو،قه ر و گوله زرد، مامه سیوه،سحره،ها وا ره به ره و بیژینگ به ره،شمامی،له شکه ری  می دانسته و ملا محمود به هنگام خواندن بین های فوق وی را با ساز شمشال همراهی نموده  است و این علاقمندی و شوق و ذوق  از آن هنگام در ملا محمود ایجاد شده و بعدها نیز به نواختن شمشال ادامه داده است. و اشتیاقی وصف ناپذیر به هنگام نواختن در ایشان مشاهده می شود .در زمان طاغوت بدلیل مخالفت با رژیم هیچگونه برنامه رسمی  را در محافل رسمی اجرا ننموده است و فقط به صورت خصوص  و در محافل خصوصی شمشال زنی می نموده است (در محافل  خصوصی  و قهوه خانه ها)
هنر مندانی که استاد به آنها علا قه دارد :
حسن زیرک،محمد ماملی،عزیز شاهرخ،طاهر توفیق،ناصر رزازی،و همچنین ایشان عاقه خاص به کلیه عزیزانی که در عرصه فرهنگ و فولکلور کردی تلاش می نمایند دارد تاکنون از طرف هیج نهاد و یا ارگانی سروده ها و نواخته های ایشان ضبط نشده است
از بیت های بیژ های کردستان به کدامیک علا قمند هستید؟
1. عه و لای فه قی عو مه ری( خری ئا غه لان).
2. فه قی حه سه ن ئیقتیدار برادر مرحوم ماموستا مه حمود ئیقتیدار
3. کاویس ئاغا
4. عزیز شاهرخ (لاوک بیژ)
5. رسول نادری
از ایشان پرسیدیم که  : آیا تمامی بیت هائی را که با شمشال می نوازد را نیز می تواند بخواند(آواز خوانی ) یا خیر ؟ فرمودند بله می توانم کلیه بیت های ئی را که بوسیله شمشال می نوازم را نیز آواز خوانی کنم“ بیت خوانی “ موسیقی دیگری است که در کردستان وجود دارد ، در این نوع موسیقـــی وزن وقافیه رعایت نشده ومتشکل از یک نغمه ساده است که در وصف جنگ  ،  سرداران وشخصیتهای ملی سروده میشود .حدودا دویست داستان ملی ، مذهبی ، حماسی وعاشقـانه از بیتخوانی وجود دارد . کردستان موسیقی هر منطقه با منطقه دیگر متفاوت است  انواع گسترده موسیقی کـــردی از جمله هوره ، شمشال ، بیت ، سیاوچمانه ، ضرب ودوزله و... از گنجینه های موسیقی مقامی ایــران محسوب میشوند ومقامهای آن نغمه های دوران کهن وعصر باستان را در خود نهفته دارند. که استاد از این هنر نیز بی بهره نمانده است.
فعالیت هنری با هنر مندانی از قبیل رسول ممو، محمود فرخه پور و ... در ضمنبرنامه های و فستیوا لهای هنری داشته است .
از گوجه فرنگی متنفر است و علا قه ای به خوردن آن ندارد، غذا های محلی مانند بر بسیل ، و،ساوار علا قه ای ندارد  در عوض به : بلغور و حلوا کدو،و ماهی و خوردن گوشت قرمز علا قه وافری دارد ، از نوشیدنیها به خوردن چائی پر رنگ علا قه دارد ، در طول زندگی لب به سیگار نزده است ، زیاد اهل خوابیدن نیست و بیشتر در حال فعالیت است ، سحر خیز است ،
علاقمندیهای ورزشی : به کوه نوردی میرود  و در طول زندگی قنات های متعددی در بسیاری از روستا های پیرانشهر حفر نموده است،به کشورهای خارجی غیر از عراق سفر نکرده است


 

 

 

فعالیت های هنری 

•مهاباد ، فستیوال بیت و حیران
•سنندج فستیوال مقامات کردی
•چوا مین فستیفالی فولکلوری کوردی، پیرانشهر، خاکه لیوه ی سالی 2714 کوردی
•سومین جشنواره موسیقی کردی، سنندج، بهمن ماه سال 1381
•دومین مهرجان فولکلوری کوردی در پیرانشهر،25 جوزردانی سال 1389 هه تاوی، به ناوی هه وار گه ی سوز – پیرانشهر( شرکت در تمامی چهار دوره هه وا رگه سوزی پیرانشهر)
• اولین مهرجان (فستیوال )ریز گرتن له شیعری ها و چه رخی کوردی ، پیرانشهر، سال 1382
•فستیوال بازیهای محلی و فرهنگ بومی پیرانشهر، سال 1390، محل برگزاری :بادین آباد پیرانشهر،رسمی ازطریق
•فستیوال بازیهای محلی و فرهنگ بومی پیرانشهر، سال 1391، محل برگزاری :بادین آباد پیرانشهر
•فستیوال بازیهای محلی و فرهنگ بومی پیرانشهر، سال 1392، محل برگزاری :زیوه و کهنه لا هیجان پیرانشهر،با استقبال کمی روبرو شد
•فستیوال بازیهای محلی و فرهنگ بومی پیرانشهر، سال 1393، محل برگزاری :بادین آباد پیرانشهر
• ریز گرتن له به هار(دوله مه ند بونی ئا وی کوردستان)، سالی 1388
•فستیوال برف (پیکر تراشی از برف، پرش روی برف،و بازیهای زمستانی) – سال 1387
•فستیوال برف (پیکر تراشی از برف، پرش روی برف،و بازیهای زمستانی)- سال 1388
•فستیوال برف (پیکر تراشی از برف، پرش روی برف،و بازیهای زمستانی)- سال 1389
•حکم قهرمانی پرس سینه در سال 1387 در رده سنی 69-60 سال در دسته 110 کیلو گرم با کسب مقام اول
•عضو در گروه کوه نوردی قندیل پیرانشهر

نوازندگان شمشال منطقه مکریان
از معروفترین نوازندگان این ساز در منطقه مکریان
1. زنده یاد عبدالله قادر زاده (بوکان) 2. احمد منده (سردشت)3. خله درزی(سردشت)


منابع:
دیدار حضور با ماموستا محمود اقتدار در تاریخ 11/12/1393  
ویکی پیدیا دانشنامه آزاد
تاریخ موسیقی ایران ،روح انگیز راهگانی

/ 0 نظر / 149 بازدید