تاثیر اقلیم بر گردشگری شهر پیرانشهر

تاثیر اقلیم بر گردشگری شهر پیرانشهر
محمود هوشیار، عضو علمی دانشگاه پیام نور پیرانشهر
ایمیل:     hooshyar.ahmad@yahoo.com     
امید بی سخن، مدرس دانشگاه پیام نور
ابراهیم مسگری، دانشجوی کارشناسی ارشد اقلیم شناسی

چکیده
      مسئله مهم برای جهانگردان جدا از مسائلی نظیر میراث فرهنگی و امنیت ملی، مکان یابی نقاط و محل های گردشگری با در نظر گرفتن شرایط آب و هوایی به لحاظ ریزش های جوی، ویژگی های دمایی، احتمال رخداد طوفان، سرما و گرمای شدید، کولاک برف، یخبندان و نظایر آن است که با آگاهی از آنها نقاط مورد نظر خود را از نقطه نظر اقلیم آسایش در فصل های مشخص سال انتخاب و مورد بررسی قرار دهند در این پژوهش با استفاده از شاخصهای زیست اقلیمی ترجونگ، فشار عصبی، بیکر، دمای موثر و TCI اقلیم گردشگری شهرستان پیرانشهر مورد ارزیابی قرارگرفته است. جهت محاسبه هریک از شاخصهای یادشده در مقیاس زمانی ماهانه، از پارامترهای دما، رطوبت، باد، تابش و ساعات آفتابی ایستگاه سینوپتیک پیرانشهر طی سالهای 1387 تا 2005 استفاده گردید. نتایج حاصل از این مقاله نشان می دهد که شهر پیرانشهر با توجه به شاخص ترجونگ از شرایط مطبوع تا سرد و در روز از شرایط گرم تا بسیار خنک و در شب از شرایط خنک تا سرد و با توجه به شاخص دمای موثر از شرایط سرد تا خیلی خنک برخوردار می باشد. بررسی شرایط بیوکلیمایی با استفاده از شاخص فشارعصبی نشان داد که در ماههای اردیبهشت، تیر، مرداد و شهریور شرایط آسایش وجود دارد و در ماههای آذر، دی، بهمن و اسفند، ضریب اسایش عصبی سرد است. محاسبا به روش بیکر نشان داد که طی ماههای بهار و تابستان شرایط محیطی خنک، ملایم و مطبوع و آسایش بیوکلیمای وجود دارد. نتایج حاصل از TCI نشان می دهد که ماههای فروردین تا تیر دارای رتبه عالی می باشند و بهترین وضعیت اقلیمی را از نظر آسایش گردشگران دارند. به طور کلی بررسی شاخص های به کار رفته در این پژوهش نشان می دهند که ماههای فروردین تا آبان بهترین زمان برای گردشگری در شهرستان پیرانشهر می باشد.
وازگان کلیدی: آسایش انسان، ترجونگ، شاخص بیکر، شاخص فشارعصبی.
مقدمه
   جهانگردی یک بخش اقتصادی حساس به هوا و اقلیم به شمار می آید. تاثیر هوا و اقلیم نه تنها به پیدایش توریسم می انجامد، بلکه سبب تقاضای خدمات توریستی می شود. در مواردی وابستگی به ویژگیهای اقلیمی در مورد تقاضای توریسم هم منشائ پیدایش و هم عامل محدودکننده آن به شمار می رود. توریسم بزرگترین و بیشترین رشد را در بین بخشهای مختلف اقتصادی را دارا می باشد( Hamilton and Etal، 2005). از عوامل تاثیرگذار بر صنعت گردشگری و به طور کلی زندگی، سلامت و آسایش انسانها، می توان به شرایط جوی و اقلیمی اشاره کرد( محمودی، 1387 ). آب و هوا بیش از هر عامل دیگر در نوع و شکل زندگی انسان تاثیر دارد( محمدی ، 1386)  ، به عبارتی یکی از عوامل موثر بر زندگی ، آسایش و سلامتی انسان ، شرایط جوی و اقلیمی است که با عنوان زیست اقلیم انسانی مورد مطالعه قرار می گیرد (بحرینی ، 1381 ) .
   گسترش امواج  انرژی زایی خورشیدی بر سطح کره خاکی یکی از عناصری است که خطوط اصلی آب و هوایی را ترسیم می کند، اما حرکت زمین به دور محور خود، ناهمواریهای پوسته زمین، ارتفاعات و فرورفتیگیها، دوری و نزدیکی به دریا، پوشش گیاهی، شدت حرارتحاصل از خورشید نسبت به طول روز و فصل های مختلف و توده های هوای متفاوت در اتمسفر ناشی از گرم شدن که به ظهور و بروز بادهای مختلف در جهات متفاوت می انجامدف سبب پیدایش آب و هواهای متفاوت و متضاد می شود. به طورکلی عامل اقلیم را در بحت رواج توریسم به شرح ذیر خلاصه کرد:
    تعداد روزهای آفتابی هریک از ماه ها؛
    تعداد روزهای ابری هریک از ماه ها؛
    تعداد روزهای بارانی هریک از ماه ها؛
    حد متوسط درجه حرارت در هریک از ماه ها؛
    حداکثر، متوسط و حداقل اختلاف درجه حرارت بین شب وروز در فصول مختلف؛
    تعداد روزهای برفی در هریک از ماهها؛
    حد متوسط روزهای یخبندان در ماههای مخلف.
   صنعت جهانگردی یکی از مهمترین فعالیتهای جهان معاصر به شمار می رود. هرساله در سطح زمین 7/1 میلیارد جابه جایی جهانگردی وجود دارد که هزینه آن نزدیک 600 میلیارد دلاراست. درآمد برخی از کشورها مانند تونس از جهانگردی تامین می شود. به هرحال تردیدی نیست که اقلیم عامل اصلی فصلی بودن پدیده جهانگردی است( خالدی، 1387 ). آب و هوا هم برعرضه و هم بر تقاضای خدمات توریستی تاثیر می گذارند. آب و هوا مهمترین عامل در توسعه صنعت توریسم محسوب می شود. مسافرتهای گروهی و دسته جمعی با شرایط آب و هوایی پیوند می خورد( ذوالفقاری، 1378). آب و هوا بخش مهمی از مفهوم محیطی را تشکیل می دهد که تفریح و توریسم در قالب آن شکل می گیرند به علت اینکه توریسم فعالیتی آزادانه و اختیاری است، اغلب به شرایط اقلیمی مطلوب وابسته است ( پری، 1993). آب و هوا به دو دلیل برای جهانگردان اهمیت دارد؛ نخست اینکه، گاهی آب و هوا خود به صورت عامل جاذبه محسوب می شود. دوم این که، تنوع آب و هوا در یک منطقه یا کشور گستردگی صنعت توریسم و امکان وجود فعالیتهای توریست را در فصل های مختلف فراهم می کند( عظیمی، 1376 ).
   درخارج و داخل کشور تحقیقاتی فراوانی در زمینه گردشگری و زیست اقلیم صورت گرفته است؛ ( دی فریتاس، 2004)روشهای برای آنالیز حساسیت توریسم به تغییر اقلیم به منظور ارزیابی اثر تغییر اقلیم روی توریسم در مقیاس منطقه ای ارائه داده است. (آ.ماتزاراکیس، 2004 ( با استفاده از شاخص های گرمایی مشتق شده از تعادل انرژی بدن انسان که فاکتورهای مانند فشار گرمایی و دمای معادل فیزیولوژیکی را دربر می گیرد، به ارزیابی محیط گرمایی مناسب برای سلامت توریست در هنگام فعالیت بیرونی و درونی پرداخته است. (بذرپاش و همکاران 1382) در بررسی آسایش حرارتی در فضای آزاد جهت اکوتوریسم در شهرستان بابلسر با استفاده از پارمترهای مهم اقلیمی (دما، رطوبت نسبی، باد، تابش و غیره )طی دوره آماری( 1979-2004 ) و شاخصهای زیست اقلیمی بیکر، ماهانی و ترجونگ دریافتند که شهرستان بابلسراز ماه اردیبهشت تا اواخر آبان ماه دارای شرایط بهینه برای گردشگری در طبیعت و فضای آزاد از نظر آسایش حرارتی است. دردو ماه تیر و مرداد به علت افزایش نسبی درجه حرارت و بالابودن رطوبت نسبی حالت شرجی در این شهرستان حاکم می شود، اما با وزش باد این وضع تعدیل شده و به شرایط بهینه تبدیل می شود. (فرج زاده و احمدآبادی 1388) با استفاده از شاخص اقلیمی   TCI  به ارزیابی و پهنه بندی اقلیم گردشگری ایران پرداختند.
منطقه مورد مطالعه
      پیرانشهر یکی از شهرستانهای جنوب غربی استان آذربایجان غربی با 245648 نفر در شمال غربی ایران واقع شده است(شکل1). این شهرستان با ارتفاع 1840 متر از سطح دریا در دشتهای بین کوههای بلندی چون سیاه کوه در شمال و شیخان در جنوب که سرچشمه‌های رود زاب از آنها روان است، قرار دارد. از نظر تقسیمات کلی اقلیمی، شرایط‌ آب‌ و هوای‌ کوهستانی‌ سرد و مدیترانه‌ای‌ در منطقه برقرار است. فصل تابستان تقریباً خشک بوده و بقیة ماههای سال مرطوب است. میزان متوسط بارش سالانه 673 میلیمتر و بارش فصل زمستان 298 میلیمتر و میانگین درجه حرارت سالانة منطقه 12 درجه سانتیگراد است. بخش مهمی از ریزشهای جوی به صورت جامد و برف است. درجه حرارت بطور متوسط بین 33 تا 5- درجه سانتیگراد متغیر بوده و دمای متوسط ژانویه به عنوان سردترین ماه زیر صفر درجه سانتیگراد است. بیشترین تمرکز فصلی بارش سالانة در فصل زمستان محاسبه شده است.

شکل 1- موقعیت منطقه مورد مطالعه
مواد و روش
    در این پژوهش با استفاده از شاخصهای زیست اقلیمی ترجونگ، فشار عصبی، بیکر، دمای موثر و TCI اقلیم گردشگری شهرستان پیرانشهر مورد ارزیابی قرارگرفته است. جهت محاسبه هریک از شاخصهای یادشده در مقیاس زمانی ماهانه، از پارامترهای دما، رطوبت، باد، تابش و ساعات آفتابی ایستگاه سینوپتیک پیرانشهر طی سالهای 1387 تا 2005 استفاده گردید.
شاخص ترجونگ :
  شاخص ترجونگ یکی از مهم ترین روش های زیست اقلیم انسانی برای ارزیابی آسایش انسان محسوب می شود . با استفاده از این شاخص می توان مناسب ترین منطقه را برای اقامت و سکونت افراد مشخص کرد  بطوریکه می توان این روش را برترین روش در تعیین بیوکلیمای انسانی مناطق نام برد( کاویانی ، 1372 ) شاخص ترجونگ بر اساس  ضریب راحتی و ضریب تاثیر خنک کنندگی باد استوار است که با توجه به داه های اقلیمی منطقه مورد مطالعه بررسی شده و نتایج آنها به صورت جدول و نمودار ارائه شده است . برای تعیین ضریب راحتی از تصویر شماره 1 استفاده می شود که این نمودار در واقع نشان دهنده میزان آسایشی است که انسان در شرایط ترکیب های متفاوت دما و رطوبت و شرایط متعارف ، یعنی پوشش معمولی و عدم فعالیت فیزیکی به دست می آورد (Terjung, 1968) در این نمودار ، محور افقی معرف دما بر حسب درجه فارنهایت و خطوط منحنی معرف رطوبت نسبی به درصد است . محل برخورد این دو عنصر اقلمی در شرایط متفاوت ، در محدوده های مختلفی قرار می گیرد که با اعداد و نمادهایی نشان داده شده است ( جدول شماره 1)
 
شکل 2 محدوده ضرایب حرارتی،برحسب بررسی ترجونگ

جدول شماره (1). مفاهمیم،نمادها و علائم شاخص ضریب راحتی
ا

شاخص زیست  اقلیمی TCI
TCI شاخص اقلیمی آسایش گردشگری ، از جنبه های گوناگون حائز اهمیت می باشد. TCI  ترکیبی از عوامل اقلیمی موثر بر آسایش گردشگران می باشد. به کمک این شاخص می توانیم مناسبترین زمان سفر را از نظر آسایش اقلیمی برای گردشگران تعیین کنیم. (دهقانی و قاسمی .1389. 4) بر خلاف سایر شاخص های اقلیمی ، در محایبه این شاخص ، هر یک از پارامترهای بارندگی . ساعات آفتابی، سرعت باد و دو پارامتر Cid (شاخص آسایش روزانه) و Cia  (شاخص آسایش شبانه روزی) که از طریق نمودار شماره (3) محاسبه شده ،مورد ارزیابی قرار گرفته و هر فاکتور می تواند به عدد وزنی حداکثر 5 برسد. (شکیبا،1382،7)
شاخص فشار عصبی
    یکی از فشارهای تعیین مؤثر ، استفاده از شاخصهای فشار عصبی است که هدف آن تشریح درجات آسایش با استفاده از عنصر دما،رطوبت و باد است (محمدی و سعیدی،1387،79) شاخص فشار عصبی در ماههای که میانگین آنها از 20 درجه سانتی گراد کمتر است . از طریق فرمول شماره 1 محاسبه می شود و در ماههایی که میانگین دمای آنها بیش از 20 درجه سانتی گراد است از طریق فرمول شماره 2 محاسبه شده است.
نتایج و بحث :
    نتایج حاصل از شاخص ترجونگ نشان می دهد( جدول شماره 2) که در پیرانشهر ، دو ماه از سال یعنی ماههای ژانویه و فوریه در محدوده 3- شکل 1 قرار می گیرند که معرف شرایط فیزیولوژیک سرد می باشد . در 6 ماه از سال یعنی ماههای مارس ، آوریل ، می ، اکتبر ، نوامبر و دسامبر در محدوده 2- قرار می گیرند که وضعیت بسیار خنک را بر روی چارت نشان می دهد ، دو ماه از سال یعنی ماههای ژوئن و سپتامبر در محدوده 1- قرار می گیرند که معرف شرایط فیزیولوژیک خنک می باشد و در 2 ماه از سال در ماههای ژولای (10 تیر تا 9 مرداد ) و آگوست 10 مرداد تا 9 شهریور ) در محدوده آسایش صفر واقع شده اند که مبین شرایط فیزیولوژیکی مطبوع می باشد .
   بررسی شرایط بیوکلیمایی با استفاده از شاخص فشارعصبی نشان داد که در ماههای اردیبهشت، تیر، مرداد و شهریور شرایط آسایش وجود دارد و در ماههای آذر، دی، بهمن و اسفند، ضریب اسایش عصبی سرد است. محاسبا به روش بیکر نشان داد که طی ماههای بهار و تابستان شرایط محیطی خنک، ملایم و مطبوع و آسایش بیوکلیمای وجود دارد. نتایج حاصل از TCI نشان می دهد که ماههای فروردین تا تیر دارای رتبه عالی می باشند و بهترین وضعیت اقلیمی را از نظر آسایش گردشگران دارند. به طور کلی بررسی شاخص های به کار رفته در این پژوهش نشان می دهند که ماههای فروردین تا آبان بهترین زمان برای گردشگری در شهرستان پیرانشهر می باشد (جدول شماره 2 ).
    مشکل اصلی آب و هواشناسی توریسم  در شهرستان پیرانشهر حاکمیت دوره طولانی وتنش زای سرماست به طوری که جاذبه این شهر را در این دوره طولانی مدت برای اهداف توریستی کاهش می دهد از این رو فصل زمستان به دلیل حاکمیت وضعیت آب و هوایی سرد ، برای مسافرت به این منطقه جهت گشت و گذار و اتراق در طبیعت برای همه گروههای سنی مناسب نیست. ولی برای علاقه مندان به توریسم زمستانی فصل مناسبی است از این رو لازم است که سازمان ایرانگردی و جهانگردی و دیگر نهادها و ارگان های ذیر ربط به ویژه مجریان تورهای گردشگری از داخل و خارج، حساسیت بیشتری روی زمان برگزاری تورها و جذب گردشگر نموده و در تبلیغات خود به عنوان یک مولفه بسیار مهم جایگاه ویژه ای به این امر اختصاص دهند تا گردشگران داخلی و خارجی در یک محیط حرارتی راحت در این شهر از جاذبه های فرهنگی و تاریخی آن دیدن نمایند.   
منابع و ماخذ
    بذرپاش، رحیم و ملکی، حمید رضا و سید علی اکبر حسینی، بررسی آسایش حرارتی در فضای آزاد جهت اکوتوریسم در شهرستان بابلسر، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، شماره 90، صفحات 93 تا 108.
    بحرینی ، سیدحسین . کریمی ، کیوان . ترجمه برنامه ریزی محیطی برای توسعه زمین ، انشارات دانشگاه تهران ، تهران ، 1381
    خالدی، شهریار. آب و هواشناسی کاربردی، انتشارات قومس، تهران، 1374.
    دهقانی، آتنا، رضوان، قاسمی(1389)،اقلیم آسایش گردشگری در جزیره کیش به روش TCI، دومین همایش علمی سراسری دانشجویی تهران.
    ذولفقاری، ح. ارزیابی تاثیر آب و هوا بر صنعت توریسم، مجله رشد آموزش جغرافیا، شماره 53، 1378.
    عظیمی، ن. جنبه های جغرافیایی توسعه جهانگردی در جمهوری اسلامی ایران، انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی، 1376.
    شکیبا،علی رضا(1382)،تاثیر و بکارگیری داده های اقلیمی در صنعت توریسم، همایش علمی و پژوهشی منطقه ای جغرافیا و توریسم، دانشگاه آزاد اسلامی واحد نوشهر(چالوس)
    فرج زاده، منوچهر و علی احمد آبادی (1388)، ارزیابی و پهنه بندی اقلیم گردشگری ایران بااستفاده از شاخص اقلیم گردشگری (TCI)، پژوهشهای جغرافیایی طبیعی شماره 71، بهار، صص 31 و 42.
    کاویانی محمدرضا (1372)، بررسی و تهیه نقشه ی زیست اقلیم انسانی ایران،فصلنامه تحقیقات جغرفیایی، شماره 28.
    محمدی، حسین (1386)، آب و هواشناسی کاربردی، چاپ دوم، انتشارات دانشگاه تهران.
    محمودی، پیمان (1387)، گردشگری و تعیین محدوده ی آسایش اقلیمی آن درشهرستان مریوان با استفاده ازشاخص های دمای مؤثر و تنش تجمعی، رشد آموزش جغرافیا، دوره 22.
    Matzarakis. A , 2004, Assessing climate for tourism purposes: Existing     methods and Climate, Tourism and Recreation tools for the thermal complex , In Proceedings of the First International Workshop on  Climate, Tourism and  Recreation , www.mif.uni-freiburg.de/isb.
    de Freitas, C.R. (2003) Tourism climatology: evaluating environmental information for decision making and business planning in the recreation and tourism sector. Int. J. Biometeorol. 48: 45-54.
    terjung W.H 1968,World patterns of the monthly comfort Index. International journal if biometeorology , vol,12,n.2,pp 119-123,141
    Hamilton M.David J.Maddison.richards. g-Tol (2005) climate change and inter national tourism. asmulation study global Environmental change 15.pp 253-266  
    Perry,A.1993,Recrwetion and tourism, climate and cultural environments, pp42-46.

/ 0 نظر / 238 بازدید