<

زمزیران
دانشنامه تاریخ ،جغرافیا، فرهنگ و ادبیات و فولکلور و جاذبه های گردشگری شهرهای(سردشت و پیرانشهر) 
قالب وبلاگ
نويسندگان
لینک دوستان


تووتن و تووتنەوانی

 

 عەلی سۆهرابی

تووتن گیایێکی یه‌ک ساڵه‌ی به‌ژن مام ناوه‌ندی گه‌ڵا پانی هه‌تا بڵێی تاڵه‌ و ئه‌و په‌ڕی به‌رزاییه‌که‌ی ده‌گاته‌ میتر و نیوێک.له‌و کاته‌وه‌ که‌ ده‌یچه‌قێنن،هه‌تا ئه‌و کاته‌ی هه‌ڵێده‌بڕن،سێ هه‌تا چوار مانگ ده‌خایێنێ.هه‌ر له‌ کۆنه‌وه‌ تووتنه‌وانی له‌ کوردستان وه‌ک پیشه‌یه‌ک چاوی لێ کراوه‌.تووتنه‌وانی، شاره‌زایی و لێزانیێکی تایبه‌تی ده‌وێ و هه‌موو که‌س ئه‌و تایبه‌تمه‌ندیانه‌ی نییه‌ بۆ تووتنه‌وان ببێ. له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌ش دا له‌ کوردستان ،تووتنه‌وانی یه‌کجار کارامه‌ و شاره‌زا هه‌بوونه‌ که‌ له‌ خیزک و لاپاڵان باشترین و جوانترین تووتنیان به‌رهه‌م هێناوه‌. یه‌که‌م جار تووتن له‌ ئامریکای باشوور و باکووڕ ناسرا و که‌ڵکی لێ وه‌رگیرا.کاتێک "کریستۆف کلۆمپ"ئامریکای دیته‌وه‌،له‌ سوورپێسته‌کانی ئامریکا فێری جگه‌ره‌کێشان بوو.پاشان تۆوه‌که‌ی ڕاگوێزرا بۆ ئه‌وڕووپا و دواتریش بۆ هه‌موو دونیا.

تووتن له‌ تۆ ( شتڵ ) را تا ده‌بێته‌ جغاره‌،چوار قۆناغ تێپه‌ڕ ده‌کا.

قۆناغی یه‌که‌م:

له‌و کاته‌وه‌ که‌ تۆشتڵ (تۆوی تووتن) له‌ جێ شتڵ ده‌چێندرێ و شین ده‌بێ و گه‌وره‌ ده‌بێ هه‌تا هه‌ڵده‌کێشرێ،پێی ده‌ڵێن شتڵ.له‌ پێشدا جێ شتڵ خۆش ده‌کرێ.وه‌رد ده‌درێته‌وه‌.په‌ینی لێ ده‌درێ.ئه‌وجار دووکان دووکان ده‌کرێ و به‌ درمغێکی ئاسنی ورد،به‌رد و سنده‌ی درشتی لێ جیا ده‌کرێته‌وه‌.دوای ئه‌وه‌ تۆ شتڵی پێوه‌رده‌کرێ. تۆ شتڵ یه‌کجار ورد و سووکه‌، هه‌ربۆیه‌ش پاش ئه‌وه‌ی پێوه‌رکرا،ده‌بێ به‌ درمغ له‌گه‌ڵ خۆڵه‌که‌ لێک درێ و پاشان به‌ پێ بشێلدرێ بۆ ئه‌وه‌ی که‌ ئاوپڕژێن کرا ،ئاو نه‌یبا.دوای شێلان مشکی یان په‌ینی به‌سه‌ر وه‌رده‌که‌ن.که‌ تۆ شتڵ چاندرا ،هه‌تا ده‌ رۆژ،هه‌موو رۆژێ دوو جار واته‌ به‌یانی و ئێواران ئاوپڕژێن ده‌کرێ.دوای ئه‌و ماوه‌یه‌ شتڵ شین ده‌بێ.هه‌ڵبه‌ت پێشتر ،چوار پێنج رۆژ به‌ر له‌وه‌ی  جێ شتڵ خۆش بکرێ،تۆ شتڵ له‌ پارچه‌یێکی دورواو که‌ تۆربه‌ی پێ ده‌گوترێ، ده‌که‌ن و له‌ ئاوی ده‌کێشن و له‌ جێگایێکی گه‌رمی داده‌نێن.به‌ سێ چوار  رۆژ که‌ به‌رده‌وام ته‌ڕ ده‌کرێته‌وه‌،چه‌که‌ره‌ ده‌کا و "باسترغه‌" دێنێ. ئه‌و کات وه‌ختی چاندنیه‌تی. ئه‌گه‌ر شتڵکار خاوه‌ن حه‌وسه‌له‌ و به‌کار بوو،ده‌وری جێ شتڵ تێل دڕوو ده‌کا.پاشان به‌ چرپی په‌رژینێکی وای بۆ ساز ده‌کا که‌ مریشک و قه‌ل و قاز نه‌توانن لێی بپه‌ڕنه‌وه‌. ئه‌گه‌ر بێ سه‌ر و به‌ریش بوو،ده‌چێ پێنج شه‌ش ئامێز دڕک و داڵی وه‌ک سه‌رپنج یا حوشترخۆرکه‌ په‌یدا ده‌کا و به‌ سه‌ر دووکانه‌ شتڵه‌کانی داده‌دا. هه‌تا شتڵ دووپه‌لکه‌ یان چوارپه‌لکه‌ نه‌بێ،ئه‌و دڕوو و داڵه‌ی له‌ سه‌ر وه‌لا نابه‌ن. ئه‌گه‌ر شتڵ چوار په‌لکه‌ بوو،ئیتر به‌ ئاوپڕژێن (پڕژاندن)پاراو نابێ و ده‌بێ ئاوی لێ بندرێته‌وه‌. که‌ شتڵ به‌رزایی گه‌یشته‌ چوار قامکی ئاوه‌ڵا،شه‌ش یان هه‌شت په‌لکه‌ ده‌بێ. ئه‌و کاته‌ شتڵ ده‌گاته‌ دوا قۆناغی شتڵایه‌تی و کاتی گوێزتنه‌وه‌یه‌تی بۆ دونیایێکی هه‌راوتر به‌ ناوی "کێڵگه‌ی تووتن". دیاره‌ شتڵ ده‌بێ به‌ ریشه‌وه‌ هه‌ڵکێشرێ.شتڵی بێ ریشه‌ ئه‌گه‌ری شین بوونی زۆر که‌متره‌.شتڵ هه‌ڵکێشان رۆژێک به‌ر له‌ تووتن چه‌قاندنه‌. رۆژی پێش تووتن چه‌قاندن،چه‌ند ژن له‌ جێ شتڵ،زۆر به‌ حه‌وسه‌له‌،چڵ چڵ شتڵه‌کان هه‌ڵده‌کێشن وده‌سکیان ده‌که‌ن واته‌ هه‌ر سی چل شتڵ به‌ چڵه‌فیزۆکێک لێک ده‌به‌ستن. ده‌سکه‌شتڵه‌کان ده‌به‌نه‌وه‌ ماڵ و له‌ جێگایێکی فێنک ئاوپڕژێنی ده‌که‌ن و په‌ڕۆک یان ته‌لیسێکی ته‌ری به‌سه‌ر داده‌ده‌ن. ئه‌وه‌شی ده‌بێ لێ زیادبکرێ که‌ شتڵ هه‌تا ده‌گاته‌ هه‌ڵکێشان،دوو سێ جار بژار ده‌کرێ.عومری شتڵ مانگێک هه‌تا مانگ و نیوێکه‌.

قۆناغی دووهه‌م:

له‌ نێوان مانگی به‌هار دا جێ تووتن خۆش ده‌کرێ. زه‌وی ده‌کێڵدرێ و دووجار وه‌رد ده‌درێته‌وه‌. کاتێک گڵی زه‌ویه‌که‌،کێشی هاته‌وه‌ و سنده‌ی نه‌ما،خه‌ت ده‌درێ. ئه‌و خه‌ته‌ی تووتنی لێ ده‌چه‌قێنن،"دێراو"ی پێ ده‌گوترێ. دێراوی تووتن به‌ پێچه‌وانه‌ی "لێژی گشتی"زه‌وی چێ ده‌کرێ. دێراو نابێ نه‌ زۆر رژد و نه‌ زۆر مه‌ند بێ. ئه‌گه‌ر رژد بێ،زۆر زوو ئاو ده‌یشورێنێ،جگه‌ له‌وه‌ی تووتنه‌که قه‌ت پاراو نابێ له‌وانه‌یه‌ ره‌گ و ریشه‌ی تووتنه‌که‌ش له‌ گڵ بێته‌ ده‌ر و تووتنه‌که‌ ویشک بێ. خۆ ئه‌گه‌ر مه‌ندیش بێ،ئاوی تێدا راده‌وه‌ستێ و یاغریاغر دۆک ده‌گرێ. تووتنی دۆکدار هیچ بایه‌خی نیه‌ و به‌ که‌ڵکی هیچ نایه‌. کاتێک زه‌وی خه‌ت درا،به‌ پێی گه‌وره‌یی و چووکه‌یی زه‌ویه‌که‌ به‌ چه‌ند" ته‌خته‌" دابه‌ش ده‌کرێ. ته‌خته‌کان به‌ سێ خه‌تی هاوته‌ریب له‌ گه‌ڵ لێژی گشتی زه‌وی لێک جیا ده‌کرێنه‌وه‌. ئه‌و سێ خه‌ته‌، دواتر ، -دوای هه‌ڵبڕینه‌وه‌ و هه‌ڵدانه‌وه‌-''زاربه‌راو'' و''قۆشاو'' و'' قوون به‌راو"یان لێ ساز ده‌کرێ. هه‌ر ته‌خته‌یه‌ش به‌ پێی کورتی و درێژی ته‌خته‌که‌ده‌بێته‌ ده‌ یان پازده‌ "به‌راو". به‌ پێی سه‌لیقه‌ی تووتنه‌وان،ته‌خته‌کان،به‌رین یا ته‌سک ده‌بن.به‌ گشتی ته‌خته‌ی ته‌سک زۆر په‌سند نیه‌ هه‌رچه‌ند کاری زوو له‌ به‌ر ده‌چێ. رۆژی به‌ر له‌ تووتن چه‌قاندن ، راست ئه‌و کاته‌ی ژنه‌کان شتڵ هه‌ڵده‌کێشن، پیاوه‌کان خه‌تان هه‌ڵده‌ده‌نه‌وه‌. واته‌ زه‌ویه‌ خه‌ت دراوه‌که‌،به‌ پێمه‌ڕه‌،ده‌که‌نه‌ به‌راو به‌راو و دێراوه‌کان خۆش ده‌که‌ن.هه‌ر به‌راوه‌ی له‌ سێ شت پێکهاتووه‌:

1-زاربه‌راو: زاربه‌راو نیوه‌ دێراوێکه‌ له‌ سه‌ره‌تای دێراوه‌کان،هاوته‌ریب له‌ گه‌ڵ "قۆشاو"وقوون به‌راو و لێژی گشتی زه‌ویه‌که‌،که‌ ئاو له‌ قوشاو وه‌رده‌گرێ و به‌سه‌ر دێراوه‌کان دا دابه‌شی ده‌کا.قۆشاو جۆگه‌له‌یێکه‌ به‌ درێژایی ته‌خته‌ که‌ هه‌موو زاربه‌راوه‌کان ئاوی لێوه‌رده‌گرن و هه‌مووقوون به‌راوه‌کانیش به‌رماوی دێراوه‌کانی تێده‌که‌نه‌وه‌. که‌م وا هه‌یه‌ له‌ قۆشاو تووتن بچه‌قێنن. زیاتر وا باوه‌ گه‌سکی ده‌چه‌قێنن.هه‌ر ته‌خته‌یه‌ک له‌ نێوان دوو قۆشاو دایه‌.زاربه‌راو وه‌ک دێراو تووتنی لێ ده‌چه‌قێندرێ.

2-چوار یا پێنج دێراو:زۆربه‌ی به‌راوه‌کان، چوار یا پێنج دێراو له‌ خۆده‌گرن.تووتن له‌ نێو دێراو و هه‌ر له‌ به‌رێکیشی ده‌چه‌قێندرێ. دێراونابێ زۆر لێک نێزیک بن چونکه‌ ئه‌گه‌ر دێراو پشتی نه‌بوو،زۆر زوو ده‌زه‌لی و جگه‌ له‌وه‌ی کاری تێدا ناکرێ،دواتر تووتنه‌که‌ تووشی نه‌خۆشی دۆک ده‌کا.

3-قوون به‌راو:قوون به‌راو نیوه‌ خه‌تێکه‌ داوێنی هه‌ر پێنج دێراوی به‌راوێک لێک گرێ ده‌دا وهاوته‌ریبه‌ له‌گه‌ڵ قۆشاو و زاربه‌راو زێده‌ئاوی دێراوه‌کان وه‌رده‌گرێ و ده‌ قۆشاوی دووهه‌می ده‌کاته‌وه‌.قوون به‌راویش تووتنی لێ ده‌چه‌قێندرێ.

ئه‌گه‌ر به‌راوه‌کان پێنج دێراوی بن و پێنج ژنیش تووتن بچه‌قێنن(که‌ زۆرتریش وایه‌)،قوون به‌راو له‌ ئه‌ستۆی یه‌که‌م تووتن چه‌قێنه‌ و زاربه‌راویش پێنجه‌مین ژن ده‌یچه‌قێنێ.بۆیه‌ هه‌مووده‌م دوو ژنی به‌ کار له‌ یه‌که‌م دێراو و پێنجه‌م دێراو داده‌مه‌زرێن.ئه‌و دوو ژنه‌ هه‌تا زه‌وی ته‌واو ده‌بێ،رکه‌به‌رایه‌تی ده‌که‌ن.

ئه‌و رۆژه‌ی تووتن ده‌چه‌قێندرێ،تووتنه‌وان سه‌ر له‌ به‌یانی به‌ر له‌  ژنه‌کان،ده‌چێته‌ سه‌ر زه‌وی و به‌ تووتناوێک دێراوه‌کان خاکاو ده‌کا. واته‌ به‌راوبه‌راو ئاویان لێ ده‌نێته‌وه‌ هه‌تا گڵی نێو دێراوه‌کان ته‌واو ته‌ر بێ و ببێته‌ قوڕ.دواتر که‌سێک ده‌ستاویان بۆ تێ ده‌کا و ژنه‌کانیش ده‌ست ده‌که‌ن به‌ تووتن چه‌قاندن.ده‌ستاوله‌ ئاوی خاکاو که‌متره‌. ته‌نکاوێکه‌ شتڵی تێدا ده‌چه‌قێنن. ده‌گوترێ ئه‌گه‌ر شتڵ ده‌ ئاو دا نه‌چه‌قێندرێ،ویشک ده‌بێ. هه‌رکه‌ شتڵ چه‌قا،ئیتر شتڵ نیه‌ و کۆتایی به‌و نێوه‌ دێ. ئه‌گه‌ر زه‌وی تووتن، چووکه‌ بێ،"په‌ڵه‌تووتن"ی پێ ده‌گوترێ و یه‌کده‌ست(واته‌ به‌ یه‌ک رۆژ)ده‌چێندرێ. ئه‌گه‌ر زه‌وی گه‌وره‌ بوو،به‌ دوو سێ ده‌ست ده‌چێندرێ. ئه‌گه‌ر مابه‌ینی ئه‌و رۆژانه‌ (که‌ تووتنی تێدا ده‌چه‌قێنن)زۆر بێ،تووتنه‌که‌ ده‌بێته‌ دووبه‌ر(به‌ش).به‌ری ساوا و به‌ری فه‌راژوو.

که‌ تووتن چه‌قا،دوو رۆژ دواتر یه‌که‌م ئاوی ده‌درێتێ. به‌و ئاوه‌ ده‌ڵێن "خاکاو". ئه‌و خاکاوه‌ له‌ گه‌ڵ خاکاوی رۆژی یه‌که‌م فه‌رقی هه‌یه‌. ئه‌و خاکاوه‌ ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی تووتن خۆی له‌ زه‌وی قایم کا و سه‌قامگیر بێ. ئه‌گه‌ر تووتن خاکاو نه‌کرێ،شتڵه‌تووتنه‌کان له‌ دێراودا وشک ده‌بن. به‌و وشک بوونه‌ ده‌ڵێن"کوێره‌"یان"کوێرکه‌". واته‌ ده‌ڵێن"تووتنه‌که‌مان کوێرکه‌ی کردووه‌". تووتنه‌وان له‌ گه‌ڵ ئاودانی دواتر له‌ گه‌ڵ خۆی شتڵ دێنێ و ئه‌و جێگایانه‌ی کوێرکه‌یان کردووه‌،ده‌یانچه‌قێنێته‌وه‌. بیست رۆژ هه‌تا مانگێک دوای  چه‌قاندن،تووتن،بنکۆڵ ده‌کرێ. له‌ بنکۆڵ دا چه‌ند ژن به‌"بژارچن"ده‌ور و به‌ری چڵه‌تووتنه‌کان هه‌ڵده‌کۆڵن و بژاری ده‌ور و پشتی تووتنه‌کان هه‌ڵده‌قه‌نن. ره‌نگه‌ بنکۆڵ دوو یان سێ رۆژ بخایێنێ. بنکۆڵ ده‌بێته‌ هۆی تینووبوونی له‌ راده‌به‌ده‌ری تووتن. چونکه‌ بنی چڵه‌تووتنه‌کان بۆش ده‌بێته‌وه‌ و به‌ دوو رۆژ نیه‌ی نامێنێ. که‌ دوو رۆژ له‌ بنکۆڵ به‌سه‌ر چوو و تووتنه‌وان له‌ وشک بوونی بژاره‌کان دڵنیا بوو،تووتنه‌که‌ی ئاو ده‌دا. به‌و ئاوه‌ ده‌ڵێن "شیرناو". شیرناو ده‌بێته‌ هۆی گه‌شه‌ سه‌ندن و به‌رزبوونه‌وه‌ی باڵای تووتن. له‌و کاته‌ دا تووتن ده‌بێ هه‌فته‌ی جارێک ئاودرێ. دوو ئاو دوای بنکۆڵ سه‌ره‌ ده‌گاته‌ سه‌ر "به‌رلێدان".له‌ به‌رلێدان دا،تۆزێک کوود به‌ بن چڵه‌تووتنه‌کان وه‌رده‌که‌ن و به‌ پێمه‌ڕه‌،خۆڵی لێو و نێو دێراوه‌که‌ وه‌بن چڵه‌تووتنه‌کان هه‌ڵده‌ده‌ن و کووده‌که‌ گڵ پۆش ده‌که‌ن.به‌ر لێدان سێ قازانجی بۆ تووتن هه‌یه‌:1-ئه‌و ریشه‌تووتنانه‌ی ئاو وه‌ده‌ریخستوونه‌،وه‌بن گڵ ده‌که‌ونه‌وه‌.2-ئه‌و کووده‌ی پێوه‌رکراوه‌،وه‌بن خۆڵ ده‌که‌وێ و ئاو نایبا.3-ئه‌و بژارانه‌ی له‌ نێو دێراو شین بوونه‌،لێده‌درێن و ویشک ده‌بن. دوای به‌رلێدانیش بۆ ئه‌وه‌ی بژاره‌کان ویشک بن،چه‌ند رۆژێک تووتن ئاو نادرێ. هه‌رکه‌ ئاو درا،باڵای ته‌واو ده‌کا،گه‌ڵای پان ده‌کا و ورده‌ورده‌ گوڵ ده‌کا. بنکۆڵ هه‌وه‌ڵی پووشپه‌ڕ ده‌کرێ،به‌رلێدان له‌ ئاخر و ئۆخری پووشپه‌ڕ دایه‌ ،به‌ر له‌ گه‌لاوێژ ئه‌نگووتن،"سه‌رپه‌ڕ" ده‌کرێ و دوای گه‌لاوێژ ئه‌نگووتنیش "به‌چه‌"ده‌کرێ. تووتن به‌ر له‌وه‌ی ته‌واو  گوڵ بکا،سه‌رپه‌ڕ ده‌کرێ. هه‌روه‌ک له‌ نێوه‌که‌ی را دیاره‌،له‌ سه‌رپه‌ردا،گوڵی تووتن و چه‌ند گه‌ڵای وردی سه‌رووی تووتن له‌ تووتن جیا ده‌کرێته‌وه‌ و فڕێ ده‌درێ. له‌ هه‌ر زه‌ویه‌ تووتنێک،به‌ پێی پێویست،چه‌ند گوڵه‌تووتن بۆ تۆو ده‌هێڵنه‌وه‌.ئه‌و چه‌ند گوڵه‌ تووتنه‌ هه‌تا کاتی تووتن هه‌ڵبڕین ده‌مێننه‌وه‌ و هه‌تا ئه‌وکاتیش ده‌گه‌ن. سه‌رپه‌ڕ ده‌بێته‌ هۆی پان و پڕتر بوون وپێگه‌یشتنی باشتری گه‌ڵاکان. ئه‌و کاته‌ی سه‌رپه‌ڕ ده‌کرێ، تووتن له‌ هه‌ڕه‌تی توانایی و گه‌شه‌ی خۆی دایه‌. بۆیه‌ که‌ سه‌ری لێدرا،له‌سه‌ر هه‌ر گه‌ڵایه‌ک-ئه‌و جێگایه‌ی گه‌ڵا به‌ دارکه‌که‌وه‌ لکاوه‌-بێچوه‌تووتنێک یان دوان شین ده‌بێته‌وه‌ که‌ "به‌چه‌"ی پێ ده‌گوترێ. تووتن به‌ر له‌ "هه‌ڵبڕین"ده‌بێ به‌چه‌ بکرێ. وا هه‌یه‌ دوو یان سێ جار به‌چه‌ ده‌کرێ. به‌چه‌ کردن دوو حه‌وتوو دوای سه‌رپه‌ڕ کردنه‌. له‌ ئاخر و ئۆخری گه‌ڵاوێژ و زیاترله‌ هه‌وه‌ڵی خه‌رمانان تووتن ده‌گا.

نه‌خۆشیه‌کانی تووتن : تووتنیش وه‌ک هه‌موو به‌رهه‌مێکی کشت و کاڵی نه‌خۆشی ده‌گرێ. زنج،گورگه‌،دۆک و شیرنه‌ک (شیرنچک)له‌ نه‌خۆشیه‌کانی تووتن دێنه‌ ئه‌ژمار.له‌ هه‌موانیان بێ چاره‌سه‌رتر دۆکه‌. هه‌ڵبه‌ته‌ به‌رگری لێ ده‌کرێ،به‌ڵام چاره‌سه‌ری زۆر ئه‌سته‌مه‌. دۆک نه‌خۆشیێکی کارگیه‌ و زاخی تووتن ناهێڵێ. جگه‌ له‌وه‌ی تووتنی دۆکاوی له‌ دوای هه‌ڵبڕین زه‌رد نابێ،هیچ زاخیشی پێوه‌ نامێنێ.

له‌ ناوچه‌ی ئێمه‌ دا دوو جۆر تووتن هه‌یه‌:1-تووتنی ده‌وڵه‌تی (که‌ ورده‌ ورده‌ باوی به‌سه‌ر چووه)2-تووتنی ئاسایی. تووتنی ده‌وڵه‌تی: تووتنی ده‌وڵه‌تی سه‌رپه‌ڕ ناکرێ،به‌چه‌ ناکرێ و هه‌ڵیش نابڕدرێ.تووتنی ده‌وڵه‌تی گه‌ڵاچن ده‌کرێ.هه‌ر حه‌وتووی دوو،سێ یان چوار گه‌ڵای له‌ ژێر را لێده‌کرێته‌وه‌.ئه‌و گه‌ڵایانه‌ یا زه‌رد بوونه‌ یان مه‌یله‌و زه‌ردن. زیاتر تووتنه‌وان هه‌وڵ ده‌دا به‌ سێ که‌ڕه‌ت گه‌ڵاتووتنه‌کان لێ کاته‌وه‌.جاری یه‌که‌م بن گه‌ڵا،جاری دووهه‌م نێوان گه‌ڵا و جاری سێهه‌میش سه‌ر گه‌ڵا لێ ده‌کرێته‌وه‌.ئه‌و گه‌ڵایانه‌ به‌ خه‌ششه‌ و ته‌لیس ده‌هێننه‌وه‌ ماڵ و به‌ به‌ن ، سیم یان "جه‌گه‌ن"ی وه‌ده‌که‌ن و له‌ دیوێک دا هه‌ڵی داوه‌سن.ئه‌گه‌ر گه‌ڵایه‌کان له‌سه‌ر سیم یا به‌ن وێک بێن( ئه‌و کاته‌ی ته‌ڕن و ویشک نه‌بوونه‌ته‌وه‌) برشیان هه‌ڵدێ و"قه‌ره‌پووک"ده‌که‌ن. تووتنی قه‌ره‌پووک،ره‌ش و برشه‌ و هیچ بایه‌خی نیه‌. ئه‌و تووتنه‌ شکاندنه‌وه‌شی نێه‌ و ته‌نیا هه‌ڵده‌بژێردرێ و ده‌سک ده‌کرێ.

تووتنی خۆماڵی یان ئاسایی:ئه‌و تووتنه‌ پاش دوو جار به‌چه‌ لێدان ورده‌ورده‌ زه‌رد هه‌ڵده‌گه‌ڕێ وده‌گا. تووتنی خۆماڵی به‌ داس هه‌ڵده‌بڕن.  ئه‌و چڵه‌ی به‌ژنی زۆر بڵیند بێ و گەڵاکانیشی زۆر پان بن "زه‌پپه‌"ی پێ ده‌ڵێن. تووتنی زه‌پپه‌،دوو یان سێ داس ده‌کرێ. واته‌ له‌ کاتی هه‌ڵبڕین دا به‌ داس دارکه‌که‌ی  به‌ دوو یا سێ جێ له‌ت ده‌که‌ن و ده‌یکه‌نه‌ دوو یا سێ چڵی سه‌ربه‌خۆ. که‌ تووتن بڕا،هه‌ر چوار پێنج چڵ ده‌کرێته‌ ده‌سکێک. هه‌ر ده‌ دوازده‌ ده‌سک کۆمه‌ڵێک پێک دێنن. ده‌سکه‌کان قیله‌وقاج واته‌ راست و چه‌پ وه‌ها له‌ سه‌ر یه‌ک داده‌نێن که‌ قوونی هه‌موو چڵه‌کان له‌ راستی یه‌ک بێ. بۆ ئه‌وه‌ی کۆمه‌ڵه‌ تووتنه‌کان تاوه‌سووت نه‌بن،روویان له‌ رۆژ ده‌کرێ. ئه‌گه‌ر بنی چڵه‌ تووتنه‌کان قیله‌وقاج و له‌ سه‌ر یه‌ک بێ سه‌رچڵه‌کان پانتر ده‌که‌ونه‌ سه‌ر زه‌وی  و کۆمه‌ڵه‌که‌ جوانتر و باشتر خۆ راده‌گرێ. ئه‌گه‌ر به‌یانی تووتن هه‌ڵبڕێ،قوونی کۆمه‌ڵه‌کان روویان له‌ رۆژهه‌ڵات ده‌کرێ و به‌ پێچه‌وانه‌ش ئه‌گه‌ر تووتن پاش نیوه‌ڕۆ هه‌ڵبڕێ،روویان له‌ رۆژئاوا ده‌کرێ.تووتن له‌ دوا گه‌ڵای ته‌ڕ و ساغی را هه‌ڵده‌بڕێ. ئه‌و گه‌ڵایانه‌ی له‌ بنی چڵ ویشک بوونه‌"سووته‌که‌"یان پێ ده‌گوترێ.سووته‌که‌ بایه‌خێکی ئه‌وتۆی نیه‌. واهه‌یه‌ تووتنه‌وان کۆی کاته‌وه‌ و واش هه‌یه‌ هه‌رله‌ مه‌زرا به‌ جێی هێڵێ.

قۆناغی سێهه‌م:

که‌ تووتن هه‌ڵبڕا و هاته‌وه‌ ماڵ،قۆناغی سێهه‌م ده‌ست پێ ده‌کا. ئیتر کاری له‌ مه‌زرا نامێنێ. به‌ر له‌وه‌ی تووتن هه‌ڵبڕێ،تووتنه‌وان شیشه‌ و شه‌قڵان له‌ تاڵوار یان دیوێکی چۆڵ هه‌ڵده‌به‌ستێ. پێشتر که‌ دیوار مۆره‌ بوون،سینگیان لێ ده‌کوتان و شه‌قڵه‌یان به‌ سه‌ر سینگه‌کان دا رایه‌ڵ ده‌کرد.

تووتن به‌ عاره‌بانه‌ یان هه‌رشتێکیتری له‌و جۆره‌ ده‌هێننه‌وه‌ مال و له‌ "ته‌ره‌"ی ده‌ده‌ن و پەتوو و لباد و شتی تری ئاوای پێداده‌ده‌ن بۆ ئه‌وه‌ی ته‌ره‌ی بێنێ و زه‌رد هه‌ڵگه‌ڕێ. تووتن شه‌و و رۆژێک واش هه‌یه‌ دوو شه‌و و رۆژ له‌ ته‌ره‌ دابێ. تووتنه‌وانی پسپۆڕ، به‌ وه‌خت تووتن پێوه‌ ده‌کا و ناهێڵێ "گه‌ڵا بکا".ئه‌گه‌ر تووتن به‌ نه‌گه‌ییوی هه‌ڵبڕابێ،ده‌بێ زیاتر له‌ ته‌ره‌ دابێ بۆ ئه‌وه‌ی ره‌نگ بگرێ. به‌ڵام ئه‌گه‌ر له‌ راده‌ی پێویست زیاتر له‌ ته‌ره‌ دابێ،گه‌رم دادێ و گه‌ڵا ده‌کا واته‌ گه‌ڵاکانی له‌ دارکه‌کانی جیا ده‌بێته‌وه‌ و ده‌وه‌رێ. چڵی تووتن به‌ دوو گه‌ڵا به‌" شیشه‌" وه‌ده‌کرێ. شیشه‌ دارێکه‌ به‌ ئه‌ستوورایی دوو قامک و درێژایی دوو هه‌تا سێ میتر و نیو.شیشه‌ راست و بێ په‌ل و گرێیه‌. چڵه‌ تووتنه‌کان به‌ جۆرێک به‌ شیشه‌وه‌ ده‌که‌ن که‌ چڵه‌ تووتنه‌کان قیله‌وقاج ،یه‌ک له‌م به‌ر و یه‌ک له‌وبه‌ر هه‌ر به‌ گه‌ڵای خۆیان هه‌ڵداوه‌سرێن. واته‌ هه‌ر چڵه‌ی له‌ به‌رێکی شیشه‌یه‌. ئه‌وه‌ ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ هه‌وا هاسانتر بچێته‌ ناو چڵه‌تووتنه‌کان و قه‌ره‌پووک نه‌بێ."شه‌قڵه‌" ئاڵه‌دارێکه‌ که‌ درێژایی ده‌گاته‌ پێنج هه‌تا ده‌ میتر. شه‌قڵه‌کان به‌ سیم یان نه‌پسێن له‌ کۆڵه‌که‌ و ئه‌و سینگانه‌ی که‌ هه‌ر بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ له‌ دیواری "تاڵوار"کوتراون،هه‌ڵده‌به‌سترێن. به‌ینی دوو شه‌قڵه‌ی هاوته‌ریب "چاوه‌"ی پێ ده‌گوترێ. له‌ تاڵواری بڵیند چوار چاوه‌ی ئه‌ستوونی و دوو چاوه‌ی ئاسۆیی هه‌ڵده‌به‌سترێ که‌ له‌ سه‌ر یه‌ک ده‌بێته‌ هه‌شت چاوه‌. له‌ چاوه‌کانی سه‌رووی تاڵوار پێویسته‌ تووتنه‌وان به‌ "دوولکه‌" شیشه‌که‌ له‌ سه‌ر شه‌قڵه‌کان دانێ. شیشه‌ تووتنه‌کان نابێ له‌سه‌ر شه‌قڵه‌ زۆر لێک نێزیک بن و پێکه‌ وه‌ بنووسێن. نێوانی دوو شیشه‌ تووتن بستێکه‌. ئه‌گه‌ر ئه‌و مه‌ودایه‌ ره‌چاو نه‌کرێ،هه‌وا ناچێته‌ ناو چڵه‌ تووتنه‌کان وتووتنه‌که‌ قه‌ره‌پووک ده‌بێ.

تووتن شیره‌یێکی هه‌یه‌ که‌ له‌ راستی دا هه‌ر زاخی تووتنه‌که‌یه‌. زۆری و که‌می "نیکووتین"ی تووتن به‌و شیره‌یه‌وه‌ گرێ دراوه‌. واته‌ هه‌تا شیره‌ی تووتن زیاتر بێ،تووتن توندتر ده‌بێ و نیکووتینی زیاتر ده‌بێ. ئه‌و شیره‌یه‌ که‌ یه‌کجار تاڵه‌، له‌ کاتی سه‌رپه‌ڕ و به‌چه‌ و هه‌ڵبڕین  دا به‌ ده‌ستی مرۆڤه‌وه‌ ده‌نووسێ. له‌ کاتی جه‌م دا،تووتنه‌وان چڵێک "شووڕه‌" په‌یدا ده‌کا و به‌ تۆوه‌که‌ی ده‌ستی ده‌شوا. تۆوی شووڕه‌ وه‌ک ئه‌سپۆن که‌ف ده‌کا و تاڵایی تووتن ده‌با. 

تووتن پێوه‌کردن زیاتر کاری ژنان و شیشه‌ هه‌ڵاوه‌سینیش زیاتر کاری پیاوانه‌. به‌ڵام له‌ نه‌بوونی هه‌ر یه‌ک له‌وانه‌ په‌کی کار ناکه‌وێ و ئه‌وه‌یتر کاره‌که‌ ڕاده‌په‌ڕێنێ. زۆربه‌ی وه‌ختان تووتن پێوه‌کردن به‌ شه‌و بووه‌ و شه‌وداوه‌ت و شه‌وچه‌له‌شی به‌دواوه‌ بووه‌. ئێواران ژن یا کچی تووتنه‌وان به‌ گه‌ره‌ک دا ده‌گه‌ڕێ وبه‌ خزم و جیرانان راده‌گه‌یێنێ که‌ "ته‌ره‌ گه‌رم داهاتووه‌". خزم و جیرانیش به‌ هانایانه‌وه‌ دێن و گه‌له‌کۆمه‌کی لێ ده‌که‌ن و ته‌ره‌که‌یان له‌ گه‌ڵ پێوه‌ ده‌که‌ن. جار هه‌یه‌ ئه‌وه‌ به‌ هه‌ره‌وه‌ز حیساب ده‌کرێ و جاری واشه‌ ده‌سته‌وایه‌ و ده‌بێ بدرێته‌وه‌. دوای تووتن پێوه‌کردن شه‌وداوه‌ته‌. دواتر شه‌وچه‌ره‌ی ده‌خۆن . ترێ، شه‌کره‌ سێو،هاروێ و ترۆزی به‌ شه‌وچه‌له‌ی دوای شه‌وداوه‌ت ده‌ژمێردرێن. دوای شه‌وچه‌له‌ بڵاوه‌ی لێ ده‌که‌ن. تووتنه‌وانیش به‌ خه‌می کۆنه‌وه‌ سه‌ر داده‌نێته‌ سه‌ر سه‌رین.

دیاره‌ تووتن بڕین کاری یه‌ک رۆژ و دوورۆژ نیه‌. له‌وانه‌یه‌ کێڵگه‌ تووتنێکی گه‌وره‌ ده‌،پازده‌ هه‌تا بیست رۆژیش بگرێ. له‌و ماوه‌یه‌ دا تووتنه‌وان و ماڵ و منداڵی به‌ راستی شه‌که‌ت و هیلاک ده‌بن. که‌ دواکه‌رتی تووتن بڕا و پێوه‌ کرا و هه‌ڵاوه‌سرا، تووتنه‌وان له‌ گه‌ڵ بنه‌ماڵه‌که‌ی و ئه‌وانه‌ی یاریده‌یان داون،جێژنێکی بچووک ساز ده‌که‌ن که‌ پێی ده‌ڵێن "سه‌ربڕانه‌". دیاره‌ سه‌ربڕانه‌ له‌ هه‌موو کارێکی "کشت و کاڵ"یدا باوه‌.

ئه‌گه‌ر تاڵوار ڕووی له‌ زریان یا رۆژهه‌ڵات بێ، ده‌وری به‌ حه‌سیر،کۆنه‌ په‌توو یان شتی وا داده‌پۆشرێ، چونکه‌ زریان تووتنه‌که‌ به‌ شینی ویشک ده‌کا و تاویش سپی هه‌ڵده‌گێڕی. تووتن ده‌بێ به‌ هه‌وای خۆی و له‌ به‌ر سێبه‌ر ویشک بێته‌وه‌.

قۆناغی چواره‌م:

له‌ هه‌ڵاوه‌سین ڕا هه‌تا" شکاندنه‌وه‌"،دوو هه‌تا سێ مانگ ده‌خایێنێ. واته‌ تووتن شکاندنه‌وه‌ یان له‌ ئاخر ئۆخری پاییز دایه‌ یان له‌ هه‌وه‌ڵی چله‌ی یه‌که‌م دا. کاتێک تووتن به‌ته‌واوی ویشک بوو،واته‌ ده‌ماره‌کانیشی خاوه‌تیان تێدا نه‌ما،ئه‌و کات تووتنه‌وان بیر له‌ شکاندنه‌وه‌ ده‌کا. شکاندنه‌وه‌ یانی جیا کردنه‌وه‌ی گه‌ڵا ویشکه‌کان له‌ دارکه‌کانیان. دیاره‌ تووتن ده‌بێ له‌ پێشدا خاو کرێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ده‌ ده‌ستان دا ورد نه‌بێ و به‌ خه‌سار نه‌چێ. تووتن به‌ دوو جۆر خاو ده‌کرێته‌وه‌: له‌ جۆری یه‌که‌مدا تووتنه‌وان تووتنه‌که‌ ده‌گوازێته‌وه‌ بۆهۆڵ یان ته‌ویله‌ که‌ له‌و کاته‌ دا ماڵاتی تێدایه‌.ت ووتنه‌وان له‌ پێشدا له‌ چاوه‌ی سه‌رووی هۆڵ یان ته‌ویله‌که‌ شه‌قڵه‌ی هه‌ڵبه‌ستووه‌. تووتنه‌وان ئێواران تووتنه‌که‌ له‌و چاوه‌یه‌ هه‌ڵداوه‌سێته‌وه‌. هه‌تا به‌یانی تووتنه‌که‌ به‌ هه‌ڵمی هۆڵ یا ته‌ویله‌که‌ خاو ده‌بێته‌وه‌ و به‌یانی ده‌ست ده‌که‌ن به‌ شکاندنه‌وه‌ی. له‌ جۆری دووهه‌مدا له‌ دیوێک  تووتنه‌که‌ شیشه‌ شیشه‌ ئاو ده‌که‌ن و له‌ سه‌ریه‌کی داده‌نێن و په‌تووی پێداده‌ده‌ن،هه‌تا به‌یانی خاو ده‌بێته‌وه‌. له‌ جۆری دووهه‌م دا ئه‌گه‌رتووتن له‌ راده‌ی پێویست زیاتر ئاو بکرێ،تووتنه‌که‌ سوور هه‌ڵده‌گه‌ڕێ و له‌ بایه‌خی که‌م ده‌بێته‌وه‌.ئه‌وه‌ کاری ئێوارانه‌ و ده‌بێ بۆ به‌یانی تووتنی خاوکراوه‌ له‌ به‌ر ده‌ستان بێ. تووتن شکاندنه‌وه‌ش وه‌ک هه‌موو کاره‌کانی تری تووتنه‌وانی کوێره‌وه‌رییه‌که‌ی بۆ ژنانه‌. راگواستن و خاوکردنه‌وه‌ کاری پیاوانه‌ و شکاندنه‌وه‌ش کاری ژنان. ده‌سک کردن کاری ژنانه‌ و ده‌سک هه‌ڵگرتنه‌وه‌ و له‌ ته‌لیس دانیش کاری پیاوان.

له‌ تووتن شکاندنه‌وه‌دا،گه‌ڵاتووتنه‌کان لێک هه‌ڵده‌وێژرێن و زه‌رد و سوور و شین و قه‌ره‌پووک لێک جیا ده‌کرێنه‌وه‌. سه‌ره‌تا گه‌ڵایێکی زۆر زه‌رد و جوان بۆ بن گه‌ڵا هه‌ڵده‌بژێردرێ. دواتر گه‌ڵا زه‌رده‌کان له‌ سه‌ر یه‌ک داده‌ندرێن هه‌تا ده‌سک ته‌واو ده‌بێ. ده‌سک به‌ گه‌ڵایێکی زه‌ردو جوان که‌ سه‌رگه‌ڵای پێ ده‌گوترێ،کۆتایی دێ. ئه‌وجار قوونی ده‌سکه‌که‌ به‌ شووبییه‌ک توند ده‌به‌سترێ.پێشتر تووتنه‌وان ده‌چێ شووبی ده‌برێ. شووبی غه‌ڵفی ئه‌وساڵی داره‌بیه‌، باریک و درێژه‌ به‌ جۆرێک که‌ کاتێک له‌ قوونی ده‌سکه‌ تووتنی ده‌هاڵێنن، وه‌ک به‌ن لێی ده‌هاڵێ و ناشکێته‌وه‌. شووبی ده‌بێ له‌ نووکی را له‌ ده‌سک بهاڵێ و قوونی شووبییه‌که‌ له‌ به‌ر خۆی راده‌که‌نه‌وه‌. ئه‌گه‌ر تووتنه‌وان ده‌ستی وه‌"بی چه‌م"رابگا،زۆر باشتره‌.شووی بی چه‌م له‌ شووی بی ئاسایی درێژتر و شلکترن و ده‌سکی باشتر پێ ده‌به‌سترێ. هه‌ر تووتنی زه‌رد و سوور ده‌سک ده‌کرێ. واته‌ شین و قه‌ره‌پووک ده‌سک ناکرێن.ده‌سکه‌کان به‌ جیا هه‌ڵده‌گیرێن و به‌ شێوه‌یێکی تایبه‌تی له‌ سه‌ر یه‌ک داده‌ندرێن بۆ ئه‌وه‌ی خاوه‌تیان بچێته‌وه‌ و بۆ قه‌ننه‌رێژ کردن ئاماده‌ بن.

ئه‌گه‌ر تووتن زۆر به‌ زاخ بوو واته‌ ئه‌گه‌ر رێژه‌ی نیکووتینی زۆر له‌ سه‌ر بوو،ده‌ڵێن تووتنه‌که‌ تونده‌ یان زۆر تونده‌. ئه‌گه‌ر زاخی زۆر که‌م بوو،ده‌ڵێن هێند نه‌رمه‌ ده‌ڵێی کایه‌. ئه‌و تووتنه‌ی نه‌ زۆرتوند بێ و نه‌ زۆر نه‌رم،خۆش کێشی پێ ده‌گوترێ. ئه‌گه‌رچی تووتن هه‌تا توندتر بێ به‌ بایه‌ختره‌،به‌ڵام ئه‌و تووتنه‌ی سیغاری لێ هه‌ڵده‌پێچرێ،تووتنی خۆش کێشه‌. سیغارکێش ئه‌گه‌ر تووتنی خۆش کێشی وه‌گیر نه‌که‌وێ،تووتنی توند و نه‌رم به‌ رێژه‌یێکی تایبه‌ت به‌ خۆی لێک ده‌دا  و خۆش کێشی ده‌کا. ئه‌و تووتنه‌ی نه‌رم بێ،هه‌رچه‌ند زه‌رد و جوانیش بێ،بایه‌خی که‌متره‌. چونکه‌ بۆ خۆش کێش کردنی،ده‌بێ تووتنێکی هاوره‌نگی خۆی که‌ زۆر توند بێ،په‌یدا کرێ. که‌م سیغارکێش تووتنی نه‌رم ده‌کێشن. له‌ به‌رانبه‌ردا سیغارکێشی له‌ زه‌بر هه‌ن که‌ هه‌تا تووتنه‌که‌یان توندتر بێ،پێیان خۆشتره‌.

کاتێک ده‌سکه‌کان ویشک بوونه‌وه‌،تووتن گه‌یشتۆته‌ حاسڵات و تووتنه‌وان بۆی هه‌یه‌ بیفرۆشێ. فرۆشتنی تووتن به‌ دوو جۆره‌:یان هه‌روا به‌ ده‌سک ده‌یفرۆشێ،یان قه‌ننه‌ڕێژی ده‌کا و جا ده‌یفرۆشێ.

قه‌ننه‌ڕێژ:

ئه‌وده‌سکانه‌ی ته‌واو ویشک بوونه‌ته‌وه‌،هه‌ڵیان ده‌پشێون و وردیان ده‌که‌ن. به‌ره‌ به‌ره‌ درشته‌که‌ی له‌ ورده‌که‌ جیاده‌که‌نه‌وه‌. سه‌رله‌ نوێ درشته‌که‌ی ورد ده‌که‌نه‌وه‌. هه‌تا وای لێ دێ له‌ درشته‌که‌ ته‌نیا ده‌ماره‌کان‌ ده‌مێنێته‌وه‌. ئه‌و تووتنه‌ ورد کراوه‌ به‌ ده‌فر یا که‌شه‌ف هه‌‌ڵداوێن و  تۆزه‌که‌ی لێ ده‌گرن. ئه‌وجار ده‌ماره‌کان له‌ تۆربه‌ یان ته‌لیسێک ده‌که‌ن و به‌ کوتکێکی دارین ده‌یکوتن. دواتر ئه‌و ده‌ماره‌ کوتراوه‌ به‌ رێژه‌یێکی مام ناوه‌ندی له‌ گه‌ڵ تووتنه‌ قه‌ننه‌ڕێژکراوه‌که‌ لێک ده‌ده‌ن به‌ جۆرێک که‌ ده‌ماره‌که‌ له‌ نێو تووتنه‌که‌دا وه‌به‌ر چاو نه‌یه‌. باوه‌ ده‌ڵێن بۆ تووتنه‌وان، ده‌مار، به‌ره‌که‌تی قه‌ننه‌ڕێژه‌. ئه‌و تووتنه‌ قه‌ننه‌ڕێژکراوه‌ هه‌ر ئه‌و تووتنه‌یه‌ که‌ سیغارکێش له‌ بازاڕ ده‌یکڕێ و بۆ کێشان ده‌یباته‌وه‌.

 پێشتر له‌ سه‌رده‌می ئاغا و ره‌عیه‌تی دا تووتنه‌وان به‌ چه‌ند جۆر له‌ گه‌ڵ ئاغا پێک ده‌هات:ده‌ و دوو،ده‌ و سێ، ده‌ و چوار یان نیوه‌کار. واش هه‌بوو تووتنه‌وانی بێچاره‌ هیچی پێ نه‌ده‌بڕا،هیچ،قه‌رزداریش ده‌هاته‌ ده‌ر.

له‌ گیرفانی نه‌بوو تاڵایی تووتن                              ئه‌وه‌ی سازی ده‌کرد سیگاری ئۆشنۆ              "هێمن" 

مه‌لا ئاواره‌ له‌ شێعرێک دا باس له‌ نه‌هامه‌تیه‌کانی تووتنه‌وانی سه‌رده‌می ئاغا و ڕه‌عیه‌تی ده‌کا:

تووتنه‌وانێکی هه‌ژارم                     فه‌قیر و بێ که‌س و کارم

مناڵم رووت و برسیه‌                     ژیانم پڕ مه‌ترسیه‌

به‌ڵام ئێستا تووتنه‌وانی، وه‌ک شۆڵێکی پڕ پیت و به‌ره‌که‌ت چاوی لێ ده‌کرێ و ئه‌گه‌ر تووتنه‌وانه‌که‌ له‌م بواره‌ دا شاره‌زایی پێویستی هه‌بێ،بێ گومان زۆر به‌ قازانجه‌. هه‌رچه‌ند وه‌بڕه‌و که‌وتنی به‌ر و بووی باغ و چه‌وه‌نده‌ر جۆغرافیای کێڵگه‌ تووتنه‌کانی زۆر به‌رته‌سک کردۆته‌وه‌. له‌ لایێکی تریشه‌وه‌ زه‌حمه‌تی زۆری تووتنه‌وانی و به‌ مکانیزه‌ نه‌بوونی ئه‌و کاره‌، هۆی سه‌ره‌کی له‌ کورتی دانی ئه‌و کاسپیه‌ کشت و کاڵیه‌ن.

ئه‌وه‌ی ده‌بێ وه‌ک دوابڕگه‌ی ئه‌و نووسراوه‌یه‌ ،ئاماژه‌ی پێ بکرێ،"ڕۆڵی ژن" له‌ تووتنه‌وانی دایه‌. ئه‌گه‌ر هونه‌ری تووتنه‌وانی هی پیاوه‌، ئه‌گه‌ر به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی تووتنه‌وانی به‌ ده‌ست پیاوه‌،به‌ دڵنیاییه‌وه‌ هه‌شتا له‌ سه‌دی کاری تووتنه‌وانی له‌ ئه‌ستۆی ژنه‌. هه‌ر له‌ شتڵ چاندن  و هه‌ڵکێشان را بگره‌ هه‌تا چه‌قاندن،بن کۆڵ،بژار،ده‌سته‌بژار،سه‌رپه‌ڕ،به‌چه‌،هه‌ڵبڕین، پێوه‌کردن و شکاندنه‌وه‌،هه‌ر هه‌مووی کاری ژنه‌. ژن ئه‌و پاڵه‌وانه‌ بێ نێو و نیشانه‌ی تووتنه‌وانییه‌ که‌ هیچ کات و له‌ هیچ کوێ نێوی نابه‌ن وحیسابی بۆ ناکه‌ن. هه‌رچه‌ند ئه‌و کاره‌ هه‌تا ئه‌و راده‌یه‌ ئه‌ڕکی ژن نییه‌،به‌ڵام بۆ راگرتنی کۆڵه‌که‌ی ماڵێکی گه‌رم و گوڕ و پڕ له‌ خۆشه‌ویستی،ژنانی لادێ ئه‌و ئه‌ڕکه‌یان وه‌ئه‌ستۆ گرتووه‌.

 

عه‌لی سۆهرابی - شنۆ

١٧/٢/١٣٩٢

 

نقل از وبلاگ انجمن ادبی اشنویه

[ دوشنبه ٢٧ خرداد ۱۳٩٢ ] [ ۸:٠٤ ‎ب.ظ ] [ محمد فاضل شوکتی ]
.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

گر می خواهی پس از مرگ فراموش نشوی یا چیزی بنویس که قابل خواندن باشد یا کاری کن که قابل نوشتن باشد. "بنیامین فرانکلین" (زمزیران نام رشته کوهی زیبا و بلند در سلسله کوههای زاگرس مابین مهاباد ، ،سردشت و پیرانشهر میباشد) محمد فاضل شوکتی دانش آموخته علم مدیریت .کارمند و مدرس: که به تحقیق در زمینه میراث معنوی و فکری شهرهای پیرانشهر و سردشت می پردازد،و سعی دارد تا برگیرنده مطالب و مقالات مرتبط با این دو شهر باشد. این وبلا گ در راستای مدیریت و جمع آوری اسناد ،مدارک ،عکسها و نشریات،مشاهیر و اطلاعات : تاریخی ،فرهنگی،اجتماعی، دوشهر( پیرانشهر و سردشت ) به منظور شکل دادن کانالی برای حضور در فضای مجازی و به اشتراک گذاشتن این اطلاعات و معرفی این دو شهربه ایران و جهان شکل گرفته است . بررسی و غور در میراث معنوی و فکری هزاران ساله ی این دو شهر از عهده یک یا چند نفر خارج بوده ،و یاری اصحاب قلم و نظر را می طلبد،، اگر این وبلاگ بتواند نقطه عطفی باشد برای زاده شدن اندیشه ای نو در پایان نامه های دانشگاهی و یا روان نمودن اطلاع رسانی به گردشگران و ایجاد پل ارتباطی مابین مردمان خون گرم این دوشهر با جهان و جذب گردشگران به مراکز طبیعی جذاب وتجاری این منطقه ، به هدف خود رسیده است . همچنین این وبلاگ حاوی عکسهای بسیارزیبا و دلپذیر و پر ارزش، قدیمی و نادری است که یاد آورخاطرات و حوادث و لحظات تاریخی تلخ و شیرین گذشته و پیوند آنها با حال و آینده شماخواهد بود . مطمئنا لحظاتی را که با ما سپری خواهید نمود شیرین خواهد بود. این وبلاگ را می‌توان یک مرجع برای معرفی مراکز گردشگری و تفریحی و توریستی وتجاری شهرهای پیرانشهر و سردشت دانست. امید می رود بازدید کنندگان عزیز ، کاستی های آن را به طرق ممکن گوشزد و با ارسال تجربیات موفق خود دراین حوزه و نیز در راستای پر بارتر نمودن محتویات زمزیران، مارا یاری فرمایند.
موضوعات وب
RSS Feed