<

زمزیران
دانشنامه تاریخ ،جغرافیا، فرهنگ و ادبیات و فولکلور و جاذبه های گردشگری شهرهای(سردشت و پیرانشهر) 
قالب وبلاگ
نويسندگان
لینک دوستان

سه‌فه‌ر بۆ کوردستانی ئێران له لایه‌ن ئالێکساندر ئیاس کۆنسوولی ڕووس له ساوجبوڵاغ (مه‌هاباد)
نویسنده: ادریس

سه‌فه‌ر بۆ ڕۆژئاوای کوردستانی ئێران  2ی ئووت – 2ی سێپتامبری 1913[ 13ی ئووت – 15ی سێپتامبری 1913 ]
کۆلۆنیڵ ئالێکساندر ئای. ئیاس ( کۆنسوولی ڕووس له‌ ساوجبوڵاغ).
هه‌ڵێنجاوه‌ی 3 . ده‌ستگێڕانه‌وه‌ له‌ ڕووداوه‌کانی سه‌ر سنوور له‌ گه‌ڵ ترکان
12ی ئووت . ئێمه‌ ڕۆژێک له‌ ترکه‌ش حه‌ساینه‌وه‌، و له‌وێ چاومان به‌ ده‌سته‌یه‌کی گه‌وره‌ له‌ مه‌نگوڕان و تیره‌ی کاده‌روێشان که‌وت له‌وانه‌ خزم و پشتیوانانی باییز پاشا که‌ له‌ ترکه‌ش کۆ ببوونه‌وه‌ به‌ بۆنه‌ی هاتنی ئێمه‌. حه‌مه‌ده‌میناغای پیران دوای ئاشت بوونه‌وه‌ له‌ گه‌ڵ باییز پاشا ، پاش خواردنی نانی نیوه‌ڕۆ ماڵاوایی لێکردین و گه‌ڕاوه‌ بۆ کۆنه‌ لاجان.
ڕۆژی دواتر بڕیارمان دا هه‌رێمی وه‌زنێ به‌سه‌ر بکه‌ینه‌وه‌ ، ئه‌گه‌رچی هیوامان بۆ ئه‌وه‌ زۆر گه‌وره‌ نه‌بوو چونکوو ترکه‌کان له‌ 2ی ژووه‌نی ساڵی 1913 وه‌ ده‌ستیان به‌ سه‌ر ئه‌و هه‌رێمه‌ دا گرتبوو. ده‌نگۆی ئه‌وه‌ بڵاو ببووه‌وه‌ که‌ ئه‌وان به‌ره‌و پێشتر هاتوون و دێ و وارگه‌ی ئاڵوه‌تان یان داگیر کردووه‌ که‌ ئی باییزپاشای مه‌نگوڕه‌ . له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی که‌ دنه‌ی من بۆ ئه‌و گه‌شته‌ به‌ ته‌واوی هێمنانه‌ بوو ، بڕیارم دا حه‌ول بده‌م بۆ پێوه‌ندی کردن به‌ پۆستی ترکه‌وه‌ به‌ بێ ئه‌وه‌ی هیچ جۆره‌ قڕه‌ و کێشه‌یه‌ک بورووژێنم.
13ی ئووت . به‌ر له‌وه‌ی وه‌ڕێ که‌وین ، هه‌مزاغای مامه‌ش و براکانی دیسان ده‌ستیان کرده‌وه‌ به‌ تکاو ره‌جا له‌من بۆ وه‌رگرتنه‌وه‌ی ماڵ و موڵکیان . سه‌ره‌ڕای گه‌وره‌یی نواندن و میوانداری باییزپاشا و کاده‌روێشه‌کانی دیکه‌، ئه‌من گوێم به‌ قسه‌یان نه‌بزووت و داوام لێکردن ئیدی له‌ پاشماوه‌ی سه‌فه‌ره‌که‌مان دا زه‌حمه‌تی له‌گه‌ڵ بوونمان به‌ خۆیان نه‌ده‌ن ، چونکوو ئه‌و کاره‌یان له‌ ڕێز و حورمه‌تیان له‌ چاوی پشتیوانه‌ ترکه‌کانیان دا که‌م ده‌کاته‌وه‌ . و پێم گوتن جێبه‌جێکردنی ئه‌و مه‌سه‌له‌یه‌ به‌ دانی پێشکێشی و دیاری که‌ شێوه‌ی جووڵانه‌وه‌ی ئاسایی ئێرانییه‌ زۆر کاریگه‌رتر ده‌بێ، و دوای ئه‌وه‌ بێ شک و گومان قه‌ره‌نیاغا ماڵ و موڵکه‌کانیان ده‌داته‌وه‌.
له‌ ماوه‌ی گه‌شته‌که‌ی دا ، ئیاس به‌ شێوه‌یه‌کی ڕێک وپێک ‌ هه‌ڵکه‌وتی وردی پنکته‌کانی سنووری نێوان ئێران وترکییه‌ی به‌ سه‌رده‌کرده‌وه‌ ، وله‌ڕاپه‌ڕاندنی ئه‌و کاره‌ دا له‌ چه‌ندین بۆنه‌ دا تووشی یه‌که‌کانی نیزامی ترک هات،که‌ هێزی خۆیان هێنابووه‌ پێشه‌وه‌ و که‌وتبوونه‌ نێو  ئه‌و خاک و که‌وشه‌نه‌ی که‌ به‌ ئاسایی به‌ خاکی ئێران ده‌زاندرا.
13ی ئووت. له‌ سه‌عات 10:45 ئێمه‌ به‌ره‌و چۆمی زێ داکشاین له‌ خواره‌وه‌ی شوێنی تێکه‌ڵبوونه‌وه‌ی له‌ گه‌ڵ ڕووباری چاکه‌ و بۆ ماوه‌یه‌کی کورت له‌ قه‌راغ چۆمه‌که‌ پشوومان دا. له‌ ماوه‌ی 40 ده‌قیقان دا گه‌یشتینه‌ چۆمی حه‌یده‌راوا و لێی په‌ڕینه‌وه‌، دوای ئه‌وه‌ به‌ کێوێک دا هه‌ڵکشاین و سه‌عات 12 به‌ره‌و دۆڵی گۆره‌ومه‌ڕ داکشاین ، و له‌وێ دوو کوردمان دی که‌ پێیان ڕاگه‌یاندین ترکه‌کان پۆسته‌کانی خۆیان هێناوه‌ته‌ پێشه‌وه‌ بۆ دووبڕه‌‌ بۆ ئه‌وه‌ی ‌ پێش به‌ ئێمه‌ بگرن و نه‌یه‌ڵن بگه‌ینه‌ ئاڵوه‌تان و وه‌زنێ. باییزپاشای مه‌نگوڕ و تاجر باشی، ناجی ئاغا کازمۆڤ ، که‌ له‌گه‌ڵ کاروانه‌که‌ی ئێمه‌ بوون ، بۆ تاقیکردنه‌وه‌ رێگه‌ وه‌پێش که‌وتن ، دوای ئیستێکی کورت ، ڕچه‌ی ئه‌وانمان گرت . دوای هه‌ڵکشانێکی دوورودڕیژ و داکشانێکی هاسان ، گه‌یشتینه‌ دووبڕه‌
 ، و له‌وێ پاشماوه‌ی گه‌شته‌که‌مان پێشی پێگیرا له‌ لایه‌ن چوار قه‌ره‌وڵی ترکه‌وه‌ که‌ خۆیان له‌ نێو داره‌کانی بناری کێوی تاقه‌ت کردبوو و هه‌رکامیان 10 هه‌نگاو دوورتر له‌وی دیکه‌یان دامه‌زرابوو. باییز پاشا و تاجرباشی له‌گه‌ڵ ئه‌فسه‌رێکی ترک که‌ سواری ئه‌سپێک ببوو ، شه‌یپوورژه‌نێک و  پێنج عه‌سکه‌ری پیاده‌ هاتنه‌وه‌ لامان.

ئه‌فسه‌ره‌که‌ له‌ ئه‌سپه‌که‌ی دابه‌زی و خۆی ناساند؛ یووزباشی [کاپیتان]
ڕه‌شید ئه‌فه‌ندی ، سه‌رۆکی پۆستی سنوور له‌ وه‌زنێ. کاتێک ئه‌من لێم پرسی بۆچی قه‌ره‌وڵه‌کانی ترک لێره‌ دامه‌زراون ، یووزباشی پێی گوتین ئێره‌ سنووره‌ و ئه‌و فه‌رمانی پێدراوه‌ نه‌‌هێڵێ ئێمه‌ بچینه‌ نێو خاکی ترکه‌وه‌. ڕه‌شید ئه‌فه‌ندی لێی زیاد کرد وه‌کوو مایه‌ بۆ دانانێک ، ده‌توانێ به‌ ته‌نێ ڕێگه‌ بدا به‌ من به‌ هاورێیه‌تی سێ یان چوار که‌س تێپه‌ڕم ، به‌ڵام کاروانه‌که‌ و قازاخه‌کان ده‌بێ یان له‌ پۆستی سنووری بمێننه‌وه‌ یان بگه‌ڕێنه‌وه‌ دوایه‌. له‌ وڵام دا ، ئه‌من به‌ ڕه‌شیدئه‌فه‌ندیم گوت ته‌نێ له‌گه‌ڵ گشت ئه‌وانه‌ی له‌ گه‌ڵمن ده‌چمه‌ نێو خاکی ترکه‌وه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی باییز پاشای مه‌نگوڕ پێی وابوو که‌ له‌قه‌بی پاشا زۆر گرینگه‌ ، ده‌ستی کرد به‌ شه‌ڕه‌چه‌قه‌ له‌ گه‌ڵ یووزباشی. ئه‌من ڕه‌شید ئه‌فه‌ندیم کێشایه‌ لایه‌ک و له‌ سه‌ر به‌رزاییه‌کی داوێنی چیا له‌ ته‌نیشتی دانیشتم ، پێم گوت بۆم شی بکاته‌وه‌ ئه‌وه‌ گشتی مانای چییه‌. ڕه‌شیدئه‌فه‌ندی گوتی  ته‌نێ ڕۆژی پێنجه‌مێتی له‌م پۆسته دا‌ و ئه‌و  ته‌نێ ئه‌و فه‌رمانانه‌ی له‌ ئه‌فسه‌ری فه‌رمانده‌ری یه‌وه‌ بۆی دێ به‌ڕێوه‌ ده‌با . له‌و کاته‌ دا کاروانه‌که‌ی ئێمه‌ گه‌یشته‌ جێ ، یه‌ک به‌ دوای یه‌ک دا ،قازاخه‌کان ڕشته‌ی کێوه‌که‌یان داپۆشی و زوو یووزباشی و عه‌سکه‌ره‌کانیان له‌ هه‌موو لایه‌که‌وه‌ گه‌مارۆ دا . له‌ ئه‌فسه‌ره‌که‌م پرسی ئه‌و چ ده‌کا ئه‌گه‌ر ئه‌من، بێ له‌به‌رچاوگرتنی قه‌ره‌وڵه‌کان و فه‌رمانه‌کان ، به‌ره‌و وه‌زنێ بچم. ڕه‌شید ئه‌فه‌ندی گوتی ، ئه‌گه‌ر وابێ ، هه‌ر ئه‌وه‌ی بۆ ده‌مێنێته‌وه‌ ئه‌و کاره‌ وه‌کوو ڕاستییه‌ک دابنێ ، به‌لام  باوه‌ڕی ڕێبه‌رایه‌تی خۆی له‌ کیس ده‌دا جا بۆیه‌ تکای لێکردم به‌ره‌وپێشه‌وه‌ نه‌چم. له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی که‌ پاککردنه‌وه‌ی خاکی ئێران له‌ هێزه‌کانی ترک و ورووژاندنی ڕووداوێکی سه‌ر سنوور به‌شێک نه‌بووله‌ ڕاسپارده‌یی من  ،  بڕیارم دا پله‌و پایه‌ی دابێی ڕه‌شیدئه‌فه‌ندی تێک نه‌ڕووخێنم . پێم گوت به‌ رێگه‌یه‌کی دیکه‌ دا ده‌ڕۆم ته‌نێ به‌و مه‌رجه‌ی به‌ نووسراو به‌ڵگه‌یه‌کم بداتێ که‌ رێی له‌ ئێمه‌ی گرتووه‌ به‌ره‌و دووبه‌ره‌ بچین، ئه‌و به‌ پێی ئامۆژگارییه‌کانی رێبه‌رایه‌تی خۆی ده‌جووڵاوه‌ . دوای که‌مێک تێڕامان، ڕه‌شیدئه‌فه‌ندی په‌ژراندی و ئێمه‌ی به‌جێ هێشت.
دوای به‌ جێهێشتنی یووزباشی ، ئێمه‌ به‌ره‌و دوڵی شاخاوی گۆڕه‌ومه‌ڕ داکشاین ، له‌وێ نان و چای به‌یانیمان خوارد ، به‌ڵام کاروانه‌که‌مان له‌ پێشه‌وه‌ نارد ، به‌ تێپه‌ڕین به‌ مووساڵان ، میراوێ و که‌ڵه‌کاوێ به‌ره‌و شێواوکان چوون و ئێمه‌ش سه‌عات 6 ی سه‌رله‌نگۆرێ گه‌ێشتینه‌ ئه‌وێ دوای تێپه‌ڕین به‌ ڕێگه‌یه‌کی نارێک ، ئاسته‌م و نه‌ زۆر دیمه‌ناوی دا. ئێمه‌ به‌گشتی 39 ڤێرست رێگه‌مان بڕی.

24ی ئووت. له‌پڕ له‌ سه‌عات 11:30 له‌ پشته‌وه‌ی ڕه‌وه‌ز به‌ردێکه‌وه‌ ، عه‌سکه‌ران به‌دی که‌وتن که‌ سێره‌ی تفه‌نگه‌کانیان له‌ ئێمه‌ گرتبوو و هاواریان ده‌کرد " دوڕ" [ ڕاوه‌سته‌ ] ، بێ ئه‌وه‌ی گوێیان بده‌ینێ دڕێژه‌مان دا به‌ چوونه‌ پێشه‌وه‌ و عه‌سکه‌رێکی زیاتر له‌ سه‌ر ڕێگه‌ قوت بوونه‌وه‌‌. ده‌نێویان دا ئه‌فسه‌رێک هه‌بوو که‌ ده‌ره‌جه‌ی " مولازمی سانی " [ لویتانتی دووه‌م ] بوو، که‌ لێمان هاته‌ پێشه‌وه‌ و خۆی وه‌کوو سه‌رۆکی پۆستی سوورکێو ناساند . ئه‌و لێی پرسین به‌ره‌و کوێ ده‌چین و گه‌لۆ له‌ لایه‌ن حکوومه‌ته‌وه‌ مۆڵه‌تمان دراوه‌تێ که‌ به‌ره‌وپێشتر سه‌فه‌ر بکه‌ین. ئه‌من پێم گوت ئێمه‌ ته‌نێ به‌ره‌و سنوور ده‌چین و ده‌گه‌ڕێینه‌وه‌ ، پێشنیارم پێکرد رێنوێنیمان بکابۆ پۆستی سنووری خۆی. ئه‌فسه‌ره‌که‌ حه‌ولی دا شتێک له‌ مه‌ڕ سنوور بڵێ ، به‌ڵام له‌و ده‌مه‌ دا کاپیتان کارائولۆڤ نه‌خشه‌یه‌کی پێ نیشان دا . ئه‌فسه‌ره‌که‌ داوای لێبوردنی کرد و دڵپاکانه‌ ڕایگه‌یاند ئه‌و ته‌نێ ئالائیلی [ ده‌ره‌جه‌ی خواره‌وه‌] یه‌ وبۆیه‌ زۆر که‌م سه‌ری له‌ نه‌خشه‌ ده‌رده‌چێ. ئه‌و سواری ئه‌سپه‌که‌ی بوو، و وه‌پێشمان که‌وت، و عه‌سکه‌ره‌کانیشی له‌ ماوه‌ی 20 ده‌قیقه‌ دا کۆ بوونه‌وه‌ و له‌گه‌ڵمان هاتن ، ئێمه‌ به‌ گه‌وه‌ی شاخێکی (2080 میتر ) دا سه‌رکه‌وتین که‌ له‌وێ لویتانتی دووه‌م توانیبووی پاشماوه‌ی هه‌موو عه‌سکه‌ره‌کانی خۆی کۆ بکاته‌وه‌. به‌ پێی فه‌رمانی وی ، عه‌سکه‌ری زرێڤان چه‌ستی بۆ لێداین و هه‌موو عه‌سکه‌ره‌کان سڵاوی نیزامیان کرد. له‌ گه‌وه‌ی شاخییه‌وه‌ ، که‌ ده‌گاته‌ شیوه‌سه‌ڵ و له‌وێوه‌ به‌ره‌و سلێمانی ده‌چێ ، ئێمه‌ به‌ره‌و دوندی کێوه‌که‌ هه‌ڵکشاین ، له‌وێ سێ چادر هه‌ڵدرابوون ، یه‌ک بۆ ئه‌فسه‌ره‌که‌ و ده‌ره‌جه‌داره‌کانی ، دوویه‌که‌ی دیکه‌ش بۆ عه‌سکه‌ره‌کان. ترکه‌کان خانه‌خوێی زۆر به‌ ئه‌ده‌ب بوون و به‌ چایی میواندارییان لێکردین. دوای ئیستێکی کورت له‌ پۆسته‌که‌ ، گه‌ڕاینه‌وه‌ و له‌ سه‌عات 2 هاتینه‌وه‌ نێو دۆڵی قووڵ و باریکی شێواشه‌ [!!]‌ ، له‌وێ به‌رچاییمان خوارد ، و له‌وێوه‌ له‌ سه‌ر سه‌فه‌ره‌که‌مان به‌رده‌وام بووین به‌ره‌و بانه‌، که‌ له‌ سه‌عات 7:45 گه‌یشتینه‌ ئه‌وێ ، له‌ سوورکێوه‌وه‌ و گه‌ڕانه‌وه‌ له‌وێڕا 56 ڤێرست له‌ رێگه‌ دابووین.

برچسب ها: ڕۆژئاوای کوردستانی ئێران، ئالێکساندر ئیاس، کۆنسوولی ڕووس له‌ ساوجبوڵاغ، مه‌نگوڕ، کاده‌روێش، باییز پاشا، کۆنه‌ لاجان، وه‌زنێ، ئاڵوه‌تان، هه‌مزاغای مامه‌ش، مامه‌ش، قه‌ره‌نیاغای مامه‌ش، چۆمی زێ، چۆمی حه‌یده‌راوا، گۆره‌ومه‌ڕ، دووبڕه، تاجرباشی، ڕه‌شید ئه‌فه‌ندی، یووزباشی، مووساڵان، میراوێ، که‌ڵه‌کاوێ، شێواوکان، سوورکێو، کاپیتان کارائولۆڤ، شیوه‌سه‌ڵ، سلێمانی، بانه، ترکه‌ش،میراوێ ،مامه‌ش ،ئاڵوه‌تان ،وه‌زنێ ،مه‌نگوڕ ،ئالێکساندر ئیاس ،

منبع:http://sardasht20.mihanblog.com/post/5

[ پنجشنبه ٢ خرداد ۱۳٩٢ ] [ ۳:٢٧ ‎ب.ظ ] [ محمد فاضل شوکتی ]
.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

گر می خواهی پس از مرگ فراموش نشوی یا چیزی بنویس که قابل خواندن باشد یا کاری کن که قابل نوشتن باشد. "بنیامین فرانکلین" (زمزیران نام رشته کوهی زیبا و بلند در سلسله کوههای زاگرس مابین مهاباد ، ،سردشت و پیرانشهر میباشد) محمد فاضل شوکتی دانش آموخته علم مدیریت .کارمند و مدرس: که به تحقیق در زمینه میراث معنوی و فکری شهرهای پیرانشهر و سردشت می پردازد،و سعی دارد تا برگیرنده مطالب و مقالات مرتبط با این دو شهر باشد. این وبلا گ در راستای مدیریت و جمع آوری اسناد ،مدارک ،عکسها و نشریات،مشاهیر و اطلاعات : تاریخی ،فرهنگی،اجتماعی، دوشهر( پیرانشهر و سردشت ) به منظور شکل دادن کانالی برای حضور در فضای مجازی و به اشتراک گذاشتن این اطلاعات و معرفی این دو شهربه ایران و جهان شکل گرفته است . بررسی و غور در میراث معنوی و فکری هزاران ساله ی این دو شهر از عهده یک یا چند نفر خارج بوده ،و یاری اصحاب قلم و نظر را می طلبد،، اگر این وبلاگ بتواند نقطه عطفی باشد برای زاده شدن اندیشه ای نو در پایان نامه های دانشگاهی و یا روان نمودن اطلاع رسانی به گردشگران و ایجاد پل ارتباطی مابین مردمان خون گرم این دوشهر با جهان و جذب گردشگران به مراکز طبیعی جذاب وتجاری این منطقه ، به هدف خود رسیده است . همچنین این وبلاگ حاوی عکسهای بسیارزیبا و دلپذیر و پر ارزش، قدیمی و نادری است که یاد آورخاطرات و حوادث و لحظات تاریخی تلخ و شیرین گذشته و پیوند آنها با حال و آینده شماخواهد بود . مطمئنا لحظاتی را که با ما سپری خواهید نمود شیرین خواهد بود. این وبلاگ را می‌توان یک مرجع برای معرفی مراکز گردشگری و تفریحی و توریستی وتجاری شهرهای پیرانشهر و سردشت دانست. امید می رود بازدید کنندگان عزیز ، کاستی های آن را به طرق ممکن گوشزد و با ارسال تجربیات موفق خود دراین حوزه و نیز در راستای پر بارتر نمودن محتویات زمزیران، مارا یاری فرمایند.
موضوعات وب
RSS Feed