<

زمزیران
جاذبه های تاریخی ،طبیعی،فرهنگی،توریستی(سردشت و پیرانشهر) 
قالب وبلاگ
نويسندگان
لینک دوستان
x

مەلا عەبدولعەزیزی واعظی کۆیی/ سەردەشتی
واعیظی ناوی تەواوی مەلا عبدالعزیز محەمەد وەیسی قەرەنی محەمەد شێخە، دایکی ناوی عائیشە مەولود جبرائیلە کە لە خێزانێکی دیندار و رۆشەنبیرو ئیماندار لە ساڵی 1895ی زاینی لە گەڕەکی قەڵاتی شاری کۆیە لەدایک بووە، دەرسی قورئانی پیرۆز و زمانی عەرەبی و فارسی لە لای شێخ مەلا حسین و لەلای چەند مامۆستایەکی ئاینی تر خوێندووە. پاشان لە دەڤەری کۆیەو کەرکوک تا تەمەنی 23 ساڵی زیاترخولیاو شەیدای خۆ رۆشنبیرکردنەوە فێربوون دەبێت لە زانستەکانی دینی و ئەدەبی وەک (صرف و نحو و اداب و منطق و حکمت و علوم بلاغت و فقە و حدیث و تەفسیر).  
لە سەروبەندی کۆتای شەڕی جیهانی یەکەم کە کۆتای بە ئیمبراتۆریەتی دەوڵەتی عوسمانی داگیرکەر هێنا، خوالێخۆشبوو جەنابی واعظی لەتەمەنی 23 ساڵیدا بۆ خوێندن بەرەو شاری سەردەشت دەکەوێتە رێگاو پاشانیش لە شارەکانی ئیران پەرە بەزانست و خوێندنی دەدات و لەتەک قوڵبونەوە و خۆ رۆشەنبیرکردنیش لە زانستی ئاینی لایەنی نوسین و لێکۆڵینەوە و وەرگێڕان و شیعر فەرامۆش ناکات و ئەسپی خۆی لەم بوارانەدا تاوداوە و بە زمانی کوردی و عەرەبی و فارسی نوسیویەتی، زۆر جاریش لە سەر نوسینەکانی دوچاری گرتن و دورخستنەوە و ئەشکەنجەدان هاتووە.
لەیاداشتەکانی کە بە هۆنراوە بە زمانی فارسی نوسیویەتی باسی لەو زاتانە دەکات کە زۆر سودی لە کەسایەتی و زانست و ئامۆژگاریەکانیان وەرگرتووە، وەک خوالێخۆشبووان: : حاجی ملا عبدالە جلی زاده، ملا محەمەد افندی جلی زاده، شیخ علاءالدین وشیخ حسام الدین، حاجی بابا شیخ، ملا خلیل میرآباد، ملا فەتحوڵڵااللە هرتلی، ملائیبراهیم عبدالانی، ملا عثمان پیرە بابی، شیخ محەمەد امین نقشبندی، ملا بهاءالدین تیبی، ملا توفیق، ملا رسول بیتوشی، ملا علی رواندوزی.
واعظی مرۆڤێکی بوێر و خاوەن هەڵوێست بووە، لە سەردەمی رەزاشا دا کاتێک بڕیاری قەدەغەکردنی حیجاب دەردەچێت ئەو زۆر دڵگران دەبێت لەو سیاسەتە نابەجێیەی ئەوان بۆیە توڕەی و رقی خۆی لەم دوو دێڕە شیعرەدا دەردەبڕێت، بەڵام هەر زوو بەکرێگیراوانی شا جاسوسی لەسەر دەکەن، دوای چەند مانگ خۆشاردنەوە دواجار دەسگیردەکرێت و سێ ساڵ زیندانی دەکرێت.
بیایید کردها با هم بکوشید
بە دانایی شراب تلخ نوشید
شرف با مال خود ملحوظ دارید
لباس پهلوی بر تن نپوشید
خوالێخۆشبوو واعظی زۆر لە خەمی پێگەیاندنوو هوشیارکردنەوەی رۆڵەکانی میللەتەکەی بووە بۆیە بە هەوڵ و کۆششی ئەو زاتە مزگەوتی گەورەی سەردەشت (دار السلام) دروستدەکرێت و دەبێتە خەتیب و وتارخوێن لەو مزگەوتە تا کۆتای ژیانی چەندان مامۆستا و خوێندەواری بەرز لە سەر دەستی ئە زاتە پێگەیشتون کە لە رۆژهەڵاتی کوردستان بەگشتی و خەڵکی شاری سەردەشت و دەوروبەری شانازی بە کەسایەتی ئەو زاتە خۆبەخش و وەلیە دەکەن.
زانای مەزن لە تەمەنی 86 ساڵیدا ماڵئاوای لێکردوین و لە پاش خۆی نەوەیەکی رۆشنبیرو خوێندەواری بەجێهێشتووە، مامۆستا خاوەنی دوو کوڕو سێ کچ بووە بەناوەکانی مەلا باقی واعیظی کە لە کیمیابارانی شاری سەردەشت لە حوزەیرانی سالێ 1987 لەلایەن فرۆکەکانی عیراقەوە شەهید بوو، موحسینی واعیظی، رابیعەخانم، ئامینەخانم و فەخریەخانم. هەروەها مەلا عبدالعزیزی واعظی 67 کتابی بۆ بەجێهێشتوین ئەوە جگە لەوەی کە بەرهەمێکی زۆری چاپنەکراوی لەکاتی کیمیابارانەکەی شاری سەردەشت لەناودەچن. وا لە خوارەوە ناوی کتابەکانی دەنوسین کە بە زمانی فارسی نووسراوە:-


ادامه مطلب
[ یکشنبه ٢۱ آبان ۱۳٩٦ ] [ ٦:۱٦ ‎ق.ظ ] [ محمد فاضل شوکتی ]

بیره ویک وه رگیراو له لا په ره ی سه رده شتی جاران
بی دستکاری ته نیا بو وه بیر هینا نه وه ی بیره وریکانی رابردوی سه رده شت  
کۆلانی مام حاجی و فروشتنی دۆ و شەربەت و شروب و مەشکەفی و گولێدانە کوڵیو و هاۆاری حوسینی حافزی کە دەیگوت ئەو شەربەتە بێ عیلەتە و دەنگی مەحەمەدی زەلاوی کە دۆیەکەی تێک ۆەردەدا و هاۆاری دەکرد شویت و نەعنام تێ کردو تێکەل لە گەل دەنگی گورانی ئیستریوی سەلیمی فەهیمی کە ئاهەنگی حەسەن زیرەک و رەحمان قادری ۆەسەر داویشت و خۆی لەبەر دەرگا رادەۆەستا ودەستێکی لە بن پشتێند دەنا و دەسحێبەکەی هەل دەسوراند ; مام حاجیش سۆهان و پەشمەکی لە سەر تەنەکێکی لە پێش دۆکانێ دادەنا لەگەل کارتۆنێکی پر لە شوکولیاتی کام و شتی خۆاردنێ ولە بەر دەرگا رادەوەستا گۆی لە هاۆاری عەولاسوری بو شروبی جایەزەدار و پەرویزی شافعی و فەرهاد قەنادیان کە شروب و مەشکەفیان پی بو و سێۆەکلیۆە ی خوسرەوی شێخی و شەکرەسێوی مەنسوری لە گەل ۆەرە بۆ ئالاسکای سارد و شیرنی خوسرەوی رەحمانی نەنێ و بلالوکی سور و جوانی سەر کاغەذی (سیا دانیشتوی گەرەکی ئاشان و گولێدانی رەحیمی سالەقەسابی لە نێو خوێ واوکی رەش و سوێری ناو تەنکەی رۆنی و لە کۆتای دا پەشمەک و سۆغان و راحەتەلقومی مام حاجی و هاتوهوریا و هەلات هەلاتی مندالان و تۆزتەکێنەکەی دەستی مەحمود چەپە و سەرباقی هەموان ! بۆگەنیوی مستەراحەکان و چرە دوکەلی کەبابی حاجی سەعید و فالودە و بەستەنی حامیدی شەکەریازی وهاۆاری بۆ ئاگاداری بۆ ئاگاداری کۆپینی رۆن و برینجی ئیعلام کرای مینە بێتوشی بە بلێندگۆی دەستیەۆە و شێعر و دروشمەکانی مەلاباقی ; بۆتە بەشێکی جیانەبو لە بێرەۆەری و خۆشێەکانی خەلکی سەردەشتی جاران
یادی بە خیر

[ سه‌شنبه ۱٦ آبان ۱۳٩٦ ] [ ٧:٢٤ ‎ق.ظ ] [ محمد فاضل شوکتی ]

ناوی‌سه‌رده‌ شت‌ورابردووی:            

ئه‌ م شاره‌ له‌ دیدی مێژووه‌ وه‌خه‌ ڵکی کوردستان شاری سه‌ رده‌ شت به‌ شوێنی له‌ دایک بوونی" زه‌ر ده‌شت" پێگه مبه‌ ری ئێرانی ده‌ زانی ، له‌وه‌ راکه‌ ئه‌ م نێوه‌ به‌ کوردی ‌زه‌ رده‌شت( زرتشت وزرادشتره‌)-ی فارسی پێ ده‌ ڵێن باوه ریان وایه‌ که‌ (سه‌ رده‌ شت) له نێوی زه‌ رده‌ شت راهاتبێ که‌ پاش هێرشی عه‌ ره‌ به‌ کان بۆسه‌ رئێران گۆردرابێ‌به‌ سه‌ رده‌ شت. سه‌ رده‌ شتی ئێستا(ئه‌ ورووبه‌ره‌ ی که‌ ئه‌ مرۆشاری سه‌ رده‌ شتی لێ هه‌ ڵکه‌ وتووه)له‌ ته‌ تیشت کانی یه‌ کی گه‌ وره‌( سه‌ رچاوه‌ ی ئاو)هه‌ ڵکه‌ وتبوو و ماوه‌ یه‌ کیش ‌به‌ ناوی (نێزه‌ رۆ) نێوده‌ براوکۆشک وته‌ لاری قایمی هه‌ بووه‌ که‌ ئێستاش ئاسه‌ واری ماوه.‌مانایکی دیکه‌ سه‌ رده‌ شت‌ ده‌ توانێ سه‌ ره‌ تاوده‌ ست پێ کردنی ده‌ شت که‌ له‌ دوو به‌ شی( سه‌ ر) و (ده‌ شت ) پێک هاتووه‌ که‌ به‌ مانای ده‌ شتی یه‌ وکه‌ هه‌ تا رووباری(که‌ ڵوێ)درێژه‌ ی هه‌ یه‌. هۆی ناو لێنانی ئه‌ م شاره‌ به‌ م جۆره‌ نه‌ قڵ کراوه‌ که‌ (سوێسین شا)مه‌ له‌ که‌ ی ناوچه‌ ی سه‌ رده‌ شت ، شووه‌ که‌ ی بۆ باU وه‌ رگرتنی ده‌ نێرێته‌ سه‌ رده‌ شت(شووه‌ که‌ ی)له‌ شه‌ ری به‌ رگری خه‌ ڵک دا ده‌ کوژرێ و یکێکی دیکه‌ له‌ سه‌ رداره‌ کانیشی له‌ گه‌ مارۆی( نێزه‌ رۆ)سێ مانگه‌ ی سه‌ رده‌ شت به‌ ناوی له‌ ده‌ ست ده‌ دا  که‌ له‌ وکاته‌ وه‌ شاری سه‌رده‌ شت به‌ ناوی سه‌ ردار (نێزه‌ رۆ) نێوده‌ به‌ ن.له‌ کتێبی (سوادالعراق ) نووسین وکۆکردنه‌ وه ‌(ابوعبدالامحمدواقدی) که‌ به‌ دوای سه‌ رکه‌ وتنه‌ کانی شام دا نوسراوه‌ ده‌ رباره‌ ی سه‌ رکه‌ وتنه‌ کانی موسوڵمانان له‌ کوردستان وئازه‌ ربایجان دا به‌ م جۆره‌ هاتووه‌ : حه‌ زره‌ تی عومه‌ رکوری خه‌ تتاب له‌ ساڵی 25 ی کۆچی دا نامه‌ یک بۆ ئه‌ بوو عوبه‌ ید جه‌ را   ئه‌ میری- شام ده‌ نووسێ ، خالید کوری وه‌ لید قه‌ عقا´ کوری عه‌ مرۆ به‌ رپرسی گرتنی کوردستان و ئازه‌ ربایجان ده‌ کات. ئه‌ م دووکه‌ سه‌ دێن بۆ (هولان)ئالانی ئێستا ، سوێسن ، شه‌ هباری (شارێک له‌ نزدیک رووباری که‌ ڵوێ )و ره‌بات) ره‌ به‌ تی ئێستا.‌[ کوردستان ] ی)خالید له‌ هوگره‌( گوندی هێرۆ) ی عێراق نامه‌ یک بۆخه‌ ڵکی سوێسن و سه‌ رده‌ شت  ده‌ نوسێ و بۆ ئایینی ئیسلام ده‌ عوه‌ تیان ده‌ کاو ئه‌ وانیش قه‌ بوولی ده‌ که‌ ن و به‌ عینوانی پاداش ماڵیاتی دووساڵ به‌ خه‌ ڵکی سه‌ رده‌ شت ده‌ به‌ خشێ.ده‌ گه‌ رێنه‌ وه‌ که‌ ئه‌ ونامه‌ یه‌ ی خالید ی کوری وه‌ لید بۆ خه‌ ڵکی سه‌ رده‌ شتی نووسی و ئه‌ وانی بۆدینی ئیسلام ده‌ عوه‌ ت کردله‌ گوندی هێروی[ کوردستان] ی عێراقه‌ وه‌ نوسیبووی و به‌ هۆی عه‌ بدوڵاکوری عومه‌ ره‌ وه‌ ناردبووی که‌ له‌ ئاکام دا به‌ هۆی هه‌ ر ئه‌ نامه‌ یه‌ وه‌ خه‌ ڵک سه‌ رده‌ شت ده‌ عوه‌ تی ئیسلامیانقه‌ بووڵ کرد. هاورێ کانی خالید و قه‌ عقا´که‌ شه‌ هید بوون یان فه‌ وتان کرده‌ ووه‌ ، گۆره‌ کانیان له‌ ناوچه‌ دازۆرن و بوونه‌ ته‌ زیاره‌ تگای موسوڵمانان.له‌ مانه‌ ش ده‌ توانین ئاماژه‌ به‌ گۆری عه‌ بدوڵاکوری عومه‌ ر له‌ گوندی کانی ره‌ شی سه‌ رده‌ شت بکه‌ ین.

نقل از وبلاگ موساسیر- یکشنبه سوم اردیبهشت ۱۳۸۵

[ یکشنبه ٢٥ تیر ۱۳٩٦ ] [ ۸:٢٩ ‎ق.ظ ] [ محمد فاضل شوکتی ]

به‌ ته‌نیا جێ مه‌هێڵن ئه‌م شه‌و زریان ده‌مچێنێ
ته‌م و مژ دام ده‌پۆشێ مانگه‌ شه‌و ده‌م ڕفێنێ
کێ ده‌یزانی مه‌لی نه‌ ئاوا ده‌تان تارێنن
باڵی هه‌زارتان ده‌برن شارێکتان ده‌خنکێنن
کێ ده‌یزانی به‌هاریش شه‌خته‌ و زریان ده‌هێنێ
چاوی لێمان داده‌خا چرووکان ده‌وه‌رێنێ
به‌ ته‌نیا جێ مه‌هێڵن ئه‌م شه‌و زریان ده‌مچێنێ
ته‌م و مژ دام ده‌پۆشێ مانگه‌ شه‌و ده‌م ڕفێنێ
کێ ده‌یزانی که‌ ئاوا ته‌ناف هه‌ڵخه‌ن بۆ شارێ
ده‌ستی شه‌قامیش ببرن کۆڵان بده‌ن له‌ دارێ
لاوێکی شه‌رمێون بووم مێشکم ده‌درا به‌ ماران
ئێستاش که‌ پیر و ماندوم ده‌رم ده‌که‌ن له‌ شاران
به‌ ته‌نیا جێ مه‌هێڵن ئه‌م شه‌و زریان ده‌مچێنێ
ته‌م و مژ دام ده‌پۆشێ مانگه‌ شه‌و ده‌م ڕفێنێ
کێ ده‌یزانی که‌ ڕۆژێ من ده‌کرێم به‌ گۆرانی
ده‌مه‌و به‌هار دێمه‌وه‌ ده‌چمه‌ نێو ئاویکانی
گه‌رووم به‌ گزینگ ته‌ڕ که‌ن زامه‌کانم به‌ شیلان
به‌ گۆرانی دام پۆشن یا به‌ سه‌وزی دارستان
به‌ ته‌نیا جێ مه‌هێڵن ئه‌م شه‌و زریان ده‌مچێنێ
ته‌م و مژ دام ده‌پۆشێ مانگه‌ شه‌و ده‌م ڕفێنێ

[ یکشنبه ٢٥ تیر ۱۳٩٦ ] [ ۸:٠٧ ‎ق.ظ ] [ محمد فاضل شوکتی ]

شین گێڕی بۆسه رده شت

(هۆنراوه ی :ماموستا عبدالقادر کوردی)

جێژنە  کاتی   پێکەنینە
کاتی شادی وهەڵپەڕینە

بەڵام لەجیاتی وەی شادبین
سەربەست دڵشادوئازادبین

گشت  برینن  کولانەوە
زەخمی  کۆنن  برژانەوە

ساڵڕوژی  کیمیا بارانە
پەژارە ی سەردەشتی جوانە

لەساڵ وڕۆژێکی وا دا
بەعەرزی دا بە حەوادا

خاپوریان کردشاری واجوان
لەشکری کافروشەیتان

لەشکری بەعسی خوانەناس
دڵ ره قی تاڵانچی پێخواس
 
بەئەمری "صدام " ی لەعین
بێ شەرەف بێ ڕوحم بێ دین
 
سەردەشتیان کردبە گۆمی خوێن
خاپوربوشاری دڵ بزوێن

جەنگەڵی واجوان وڕەنگین
تێیدا نەما چڵێک گیای شین
 
مناڵ وگەورەوژن وپیاو
مەلۆتکەی لەبێشکە پێچراو

سوتان بونه بەقوربانی
بونە فیدای بێ ویژدانی

هیچ کەس دەهاواریان نەهات
کەس مرتەقی لەبەرنەهات

یارمەتی ده رهەرخودایە
کەسی دی لەهانان نایە

گەلی کوردیان لەناودەبرد
بەقسە ژینۆسایدیان دەکرد

بەڵام ئێمە هەرسەربەرزین
خاوەن هێزوئاووعەرزین

رزگاری بەڵێنی خوایە
دەستی گەل دەستی خوایە

"صدام "بەتواناوبەشەڕبو
فێڵبازبێ خودابەگەڕبو

دەستی عەداڵەت خنکاندی
وەکو تۆوی زەوی چاندی

هەمو بەعسیان جەلە کردن
بۆ داری ئیعدامیان بردن

قڵتوبڕبون بە دەستی گەل
هاتەوە دەستی ئێمەش هەل

هەمو زاڵم پەتک دەکرێن
دەردی گەلان ساڕێژ دەکرێن

ئێمە هەر لە خوای دەزانین
بەندەی خواین دور لە شەیتانین

خوا لاگیری هەژارانە
هەتوانی دەردەدارانە

عەداڵەت هەر لەلای تۆیە
غەیری تۆ هەموی درۆیە

مەزڵوم گەر هیوا بەخوا بن
ناکرێ بڵێ ی ڕزگار نابن

سۆسیالیزم و دێموکڕاسی
زۆر چاک بو کە هەمون ناسی

لە بەرژەوەندی خۆیانن
هەر خەریکی درۆیانن

خوا تۆڵەی بۆ کردینەوە
بۆ لای ئەو بادەدەینەوە

شادبن شەهیدی سورخەڵات
ورەی شەیتان کۆتایی هات

بێ گومان جێتان بەهەشتە
زۆرزۆر خۆشتر لە سەردەشتە

عبدالقادر کوردی

[ شنبه ۱٧ تیر ۱۳٩٦ ] [ ٤:٠٢ ‎ق.ظ ] [ محمد فاضل شوکتی ]
لە گەڵ تۆ دام سەردەشت،
-----------------------
خوێنی تۆیە لە دەمارەکانم دا دێت و دەروا، برینی تۆیە لە دڵمدا لێرە پێمە.
گوێم لە هانکە هانکی
رۆژمێرە
سەری دڵم خر خر بوە
بۆ برینێکی قووڵی مێژو
گریان ئەوکی تووند لی گرتووم
بڕ بڕەی پشتم
بڵۆقێکی گەورەی تێکەوتوە
دەست لە سەر هەر شوێنێکی ئەو نیشتیمانە دا دەنێم
دەقیژێنێ
هاوار دەکات
برینی دەکولێنەوە
دارستانیش هەمو قژی خۆی
دەرهێنا،تازیەبارە
هۆشم بە خۆمەوە نیە
سەرم گێژە و خولان دەدەم
نە چاوم هیچ شتێ دەبینێ
نە هەناسەم دێتە دەرێ
نە هاوارێکم بۆ دەکرێ
کەسێکیش لێرە من شک نابەم
دەستم بگرێ بمباتەوە
بە سەردەشتم شاد کاتەوە
-------------------
کامران شافێعی
[ دوشنبه ۱٢ تیر ۱۳٩٦ ] [ ٥:٥٩ ‎ق.ظ ] [ محمد فاضل شوکتی ]


گزیده ای از تاریخ و جغرافیای منطقه  
ایران ترکیبی است از اقوام، نژادها، ادیان و مذاهب متنوع و گوناگون که همه ی آنها زیر چتر باشکوهی به نام « ملت ایران » گرد آمده و دارای تاریخ ، فرهنگ، منافع ، دوستان و دشمنان مشترکی بوده که برای حفظ امنیت و دفاع از کیان این مرز و بوم، همه ی آنها به یک اندازه سهیم بوده اند .  
یکی از اقوام بسیار کهن و تاثیر گذار آن قوم کرد است که به قول امین زکی بگ، مورخ « پس از ظهور اسلام و گسترش آن در ایران، واژه کرد بیشتر از سایر واژه های باستانی در زبان مورخان عرب دیده و شنیده شده است .
کردها به صورت انبوه در غرب کشور و در استان های: آذربایجان غربی، کردستان، کرمانشاه و ایلام، و به صورت پراکنده در سایر نقاط ایران ازجمله: خراسان، اطراف شیراز، تهران، ورامین، کرج، زاهدان و شمال ایران سکونت دارند .
استان آذربایجان غربی که حدود 50% جمعیت آن را کردها تشکیل می دهند. یکی از شهرهای تماماً کرد نشین و جنوبی استان آذربایجان غربی شهرستان سردشت است. که از شمال و شمال شرقی به شهرستان های پیرانشهر و مهاباد و از شرق و جنوب شرقی به شهرهای بوکان، سقز و بانه و از جنوب و جنوب غربی به کشور عراق منتهی می شود. سردشت 30 کیلومتربا کشور عراق فاصله دارد. طول نوار مرزی این شهرستان با کشور همسایه 96 کیلومتر و ارتفاع آن از سطح دریا 1510 متر است. این شهر با وسعت 1442 کیلومتر مربع بین 36درجه و 10 دقیقه عرض شمالی و 45 درجه و 28 دقیقه طول شرقی از نصف النهار گرینویچ قرار دارد. دین مردم سردشت اسلام ، مذهب آنها سنی شافعی است و زبان کرد سورانی و نژاد آنها کردی می باشد .
شهر سردشت دارای دو بخش مرکزی و وزینه است. که بخش مرکزی شامل دهستان آلان به مرکزیت اسلام آباد و بخش وزینه شامل دهستان نعلین به مرکزیت میرآباد و دهستان ملکاری به مرکزیت نلاس می باشد .
جمعیت کل شهرستان  104146 نفر است  که 52494 نفر آن مرد و 51652 نفر آن زن در 279 روستا زندگی  می کنند . منطقه ی سردشت کوهستانی ، ناهموار و پوشیده از جنگلهایی است که وسعت این جنگل ها 1660کیلومتر مربع می باشد. ازکوههای مرتفع و زیبای آن می توان از بلفت ( پشت روستای بیوران ) هوینه مال ( جنوب روستای قلعه رش ) زردکه در منطقه آلان ، سری گومی ( پشت روستای میرآباد ) ترخان ، ابراهیم جلال ، کوه نستان ، لندی شیخان و... نام برد .
کشاورزی به علت ناهمواری منطقه توسعه نیافته ، بیشتر کشت ها دیمی هستند . انگور سیاه و توتون در آن زیاد به چشم می خورد. از میوه های وحشی می توان انجیر، انگور سیاه، انار و گلابی را نام برد .
دشت های مهم منطقه سردشت آغلان، دیوالان، سلکتان، وزنه، مردواو، کپران و کلوه می باشند. درختان این منطقه شامل جنگل بلوط ، ارس و گاه پسته وحشی ( قزوان ) و بادام و گز  می باشد که به همراه مازو، بنه،  بادام کوهی ، ارژن ، سنجد و انواع گلابی کوهی، چشم انداز حومه را نسبت به بقیه کردستان موکریان ( سردشت بخشی از کردستان موکریان است ) متمایز ساخته است. که از نظر استفاده جزو جنگل های غیر تجاری محسوب می شوند .
بر اساس تحقیقات گیاه شناسی توسط دکترلاله زاری در منطقه سردشت حومه زاب نوعی شقایق وحشی یافته شده  که با تبخیر هسته آن دارویی برای مبارزه با اعتیاد به دست می آید. این گیاه در کنگره جهانی دارو شناسی تایید شده و به نام «گیاه آریا» ثبت گردیده است .
همچنین دارای زیستگاه گونه های نادر حیات وحش از جمله خرس قهوه ای زاگرس، سنجاب جنگلی، سنجاب صخره ای، راسو، گرگ، روباه، چیتا، بزکوهی، قوچ، گورکن، خرگوش و گونه های مختلف پرندگان ، بازهای شکاری و کبک می باشد.

تاریخ سردشت

سزدشت در دوران باستان                                                                               

محدوده فضای جغرافیایی که شهرستان سردشت در آن قرار گرفته است با توجه به نزدیکی  به بین النهرین و مراکز تمدنهای اولیه این منطقه و وجود غارها، رودخانه و زمینهای حاصلخیز در این محدوده خود دلیل اظهر من الشمسی است بر این واقعیت که این چهارچوب جغرافیایی تمدنهای اولیه بسیاری را بر خود دیده و یا در آن ساکن و بر آن گذشته اند. اما آنچه معلوم حال است به دلیل  بکر بودن این قلب کوچک در متن وسیع زاگرس از جهت کار باستان شناسان  که هنوز تیشه باستان شناسان مگر معدود بر کاخ دورانش دست نیافته است . پس باید گفت که از گذشته دور و دوران  باستان این محدوده دانش بسیار کمی داریم. البته در سالهای اخیر و از سال 1384 ه. ش باستان شناسان به سرپرستی بهمن کارگر تپه شماره 2 شهر ربط در محدوده این شهرستان را مورد کاوش قرار داده و از لایه های فراوان تمدنی و آثار بی نظیر باستانی در این منطقه چهره برافراشتند.      
فضای جغرافیایی شهرستان سردشت دارای آب کافی برای استقرار، پناهگاههای طبیعی و چشمه سارهای زیبایی است که بشر اولیه بیش از هر چیز به دنبال آنها بوده است. البته این محدوده جغرافیایی به جهتی دیگر نیز می تواند بشر اولیه را به خود جذب کرده باشد و آن داشتن فضای  مناسب برای ییلاق و قشلاق در فاصله بسیار کمی می باشد و از این جهت استثناء محسوب میشود. ساکنان اولیه می توانستند در کمترین زمان ممکن خود را از سرمای زمستان و گرمای تابستان     نجات دهند. و قطعاً چنین شرایط عالی برای انسانهایی که تمدنهای بابل، آشور،هیتی، میتانی،لولوبی، اورارتو، ماد، مانا و دیگر تمدنهای این نواحی نباید ناشناخته مانده باشد، پس چه بسا محل کار و نزاع و شاید هارتلند آنها محسوب میشده است.  
به هر حال جز تپه 2 ربط که آن هم به صورت محدود و با کاوشهای سطحی حفاری آن شروع شده است دیگر مناطق این محدوده همچنان در صبر روزگاران خود همچنان منتظرند تا رازهای خود را هویدا کنند البته که بیرون نمی توان کرد الا به روزگاران. و نمی توان شناخت مگر با مطالعات دقیق و سالهای بسیار کار و صبر و حوصله دوستداران این منطقه.
حداقل می توان به جرأت با توجه به یافته های این منطقه یاد آوری کرد که ماناها در قلعه عظیم شهر ربط ساکن بوده و تا هزاره اول و سالهای آخر قرن هشتم قبل از میلاد با آشوریها  و اورارتوها در ارتباط بوده اند. « شواهدی که از این دوران به جای مانده است بقایایی  از د‍ژها  و      قلعه هایی است که برروی تپه های استراتژیک و ارتفاعات منطقه هم در قالب ردیف سنگهای درشت و دیوارهای قطور دیده میشود. از دورانهای ماد و هخامنشی آثار بخصوصی در این ناحیه معرفی نشده است امّا کشف تصادفی سکه های یونانی دالّ بر عبور لشکریان یونانی از این منطقه در دورانهای مذکور می باشد. از دوره اشکانی قبرستانهای تاریخی با خمره های سفالی بزرگ نشانی از جمعیت فراوان منطقه در این دوران تاریخی میباشد.

باستان شناسان در تپه ربط
بررسی های هیئت باستانشناسی در تپه شماره 2 ربط در شهریور ماه 1384ه.ق به سرپرستی بهمن کارگر ( کارشناس و هیئت علمی دانشگاه) به کشف محوطه های که به گفته ایشان مربوط به تمدن مانا میباشد منتهی شد . این محدوده باستانی دارای سنگ فرش وسیعی از دوایر متحدالمرکز که با نظم هندسی بی نظیری چیده شده اند، می باشد . همچنین در این محدوده  آثاری چون خط میخی روی سفال، آجرهای لعابدار رنگی با موضوعات هندسی، گیاهی و حیوانی و اساطیری کشف شده است.
این سایت باستان شناسی از سال 1342ه.ش توسط بابک راد که خود به منطقه آمده تا در باره تپه های باستانی منطقه مطالعاتی داشته باشد کشف شده و و با شماره ثبت 622 در فهرست آثار تاریخی ایران ثبت شده است. در این تپه خشت ها و آثار هنری مشابه آن چه که در تپه قلایچی (ایزیرتو) از سال 1364ه.ش کشف شده بود یافته شده است. چهار خشت تپه شماره 2 ربط با خط آشوری کهن نوشته های خود را هویدا کرده اند. سارگن دوم آشوری (724-705 ق.م ) که در دوران آشور جدید قدرت را به دست گرفته بود، در حمله هشتم  از سری حمله های سالیانه خود از این منطقه گذشته و شهر را ویران کرده است. باستان شناسان با استفاده از کتیبه های سارگن دوم و دنبال کردن سیر راهپیمایی و حملات سارگن بیش از یک سده به دنبال معبدی که در بعضی موارد و به گفته   باستان شناسان که در چند سال اخیر در شهر ربط کاوش کرده اند، موساسیرش خوانده اند.
باستان شناسان محدوده این شهر باستانی را 60 هکتار دانسته اند نوشته های روی خشت تپه 2 ربط با توجه به نبود هیچ نوشته ای از دوران مانا کمک فراوانی به روشن شدن وضعیت شهر دولتهای مانایی در منطقه می کند. چرا که تپه قلایچی بوکان هم که تنها سند مکتوب شناخته شده قبل از ربط  می باشد نیز،کمکی به حل مشکل نکرده است. هر چند متون آشوری دردسترس باستان شناسان می باشد اما چون از روی غرض و اهداف سیاسی است با شک و تردید همراه بوده و سوألات فراوانی را برای ساکنان امروزی این دیار در خود باقی نهاده است.

وجه تسمیّه و روایتها
مردم سردشت را زادگاه زردتشت پیغمبر ایرانی می دانند و از آنجا که این نام را در کردی زرتشت و زادشتره می خوانند عقیده دارند که سردشت  از نام زردتشت می باشد که بعد از حمله اعراب به ایران به سردشت تغیییر نام پیدا کرده است. زردتشت در نیمه ی اول قرن ششم قبل از میلاد پیام خود را ابلاغ کرد که بعدها در کردستان این پیام تحت عنوان آیین زرتشتی مشهور گردید . معروف این است که زرتشت در جنوب شرقی کردستان و در اطراف دریاچه ارومیه به دنیا آمده است که بعدها به خراسان رفته است . کتاب مقدس زردتشت «اوستا » نام دارد که به زبان « مدی » زبان باستانی کردی نوشته شده است . مردم کردستان سردشت را زادگاه زردتشت پیغمبر ایرانی می دانند. هنوز هم در بعضی از روستاهای دور و بر سردشت جای آتشکده های قدیمی به چشم می خورد. مانند روستای ولیو ، لیلانه ، گرور و هرمزآباد (هرمزد آباد کرد).
سردشت فعلی قبل از اسلام در ضلع شمال غربی شهر کنونی در کنار چشمه آب بزرگی قرار داشته و مدتی به نام ( نیزه رو ) نامیده می شد.و دارای برج و باروی محکمی بوده که آثار آن هنوز پیداست.
وجه تسمیه آن چنین روایت شده که سویسن شاه ملکه منطقه سردشت شوهرش را به باج خواهی سردشت می فرستد در مقاومت مردم کشته می شود و یکی ازسردارانش رادرمحاصره سه ماهه  سردشت به نام نیزه رو را از دست میدهد. که شهر سردشت را آن وقت به نام آن سردار« نیزه رو» نام گذاری می کنند .
در روستای عثمان آباد در آن سوی زاب حدود 200 متری آتشکده کوشک، آثاری از یک قلعه باستانی دیده می شود. بوکه بارانه و زدن دف همراه تشییع مردگان که هم اکنون هم درمنطقه سردشت رایج است از جمله مراسم زردتشتیان بوده است. یکی از قلع های اطراف سردشت «وارشی قاضی آوی » نام دارد که مربوط به دوره اشکانیان می باشد .
در جدید ترین کاوشهای باستان شناسان ایرانی، در 15 کیلومتری شهر سردشت، شهری با وسعت 25 هکتار کشف گردیده که حاکی از تمدنی بسیار بزرگ و باستانی با قدمتی 3000 ساله می باشد. که به گفته باستان شناسان همان « موساسیر » شهر دولت مانایی و مرکز دینی و عبادی این تمدن است. به گفته سرپرست گروه باستان شناسی به احتمال قوی همان وسعت 25 هکتاری ربط بوده که در هزاره اول پیش از میلاد تمدن با ارزشی را در دل خود پرورده است.بنابراین می توان گفت که موساسیر شهر مقدسی برای اشوری ها ، اورارتویی ها و ماناها و... بوده است .    
در کتاب های تاریخی سده چهار و پنج هجری قمری بخصوص کتاب « مسالک و ممالک » از کلمه سلق بسیار سخن به میان آمده است. عده ای از تاریخ نویسان سلق یا سلک را با سردشت یکی می دانند که به معنی به هم رسیدن سه راه می باشد.

سردشت در دوران اخیر
سردشت به دلیل داشتن مرز طولانی و بسیار نزدیک به کشور عراق و خلافت عثمانی در قرون گذشته مدخلی برای ورود نیروهای متجاوز به خاک ایران و یا ناراضیان و شورشیانی که در عراق و یا عثمانی بیرق مخالفت را با دستگاه حاکمه برافراشته اند و جولانگاهی برای مخالفان بوده است. به جرات می توان گفت که سردشت، بیشترین رویدادها و حوادث تاریخی را در میان شهرهای    مرز نشین استان شاهد بوده است.
یکی از موضوعات قابل توجه در سردشت، نحوه تعامل با روسیه و عثمانی بوده است. هرگاه روسیه و عثمانی با هم درگیر شده اند سردشت با تمام توان جانب عثمانی را گرفته است. اما جالب اینجاست زمانی که دولت عثمانی از مردم سردشت خواسته بود تا سردشت را جزو قلمرو خاک عثمانی بدانند شدیداً اعتراض کرده و فوراً به تهران تلگراف می زنند و از ایرانی بودن خود دفاع  می کنند .

اوضاع و رویدادهای سردشت قبل از تشکیل جمهوری مهاباد
تا قبل از دهه ی 20 جامعه ی کرد مرکب از قبیله ها، چادرنشینان، روستاییان و شهرنشینان بود. که تا نیمه سده 13 ( 19م ) به تلفیقی از عشایر، شهرها و شهرکها تبدیل شد. دولت مرکزی کنترل مرزها را به روسای عشایر مرزنشین تفویض می کرد. آنها همیشه در حاشیه دولت های بزرگ بودند. دولت های نیرومند می توانستند بسیاری از عشایر را به سوی خود جذب کنند و حتی در امور داخلی شان دخالت نمایند،که نشان می دهد سطح فکر سیاسی عشایر بسیار سطحی بود  تا سال 1293 ه.ش/1914 م عشایر کرد در موقعیتی بودند که می توانستند حاکمیت و اقتدار قاجاریه را تهدید نمایند. اما از اواسط سده ی 13 (19 م ) آنان اقتدار گذشته را از دست دادند. عشایر      علی رغم قدرت نظامی نتوانستند علیه دولت مرکزی متحد شوند .  تا سال 1295 خورشیدی دولت مرکزی به طور مستقیم و از طریق نیروهای رسمی و تشکیلات اداری خود هیچ حاکمیتی در سردشت نداشته و تا سال 1300 خورشیدی هیچ کس از مردم سردشت به سربازی نرفته است و از یک طرف مردم به شدت از فقر و تنگ دستی رنج برده واز طرفی دیگر دولت مرکزی مالیات های سنگینی را بر آنان تحمیل می نمود. سردشت در فاصله سال های 1300 تا 1324 خورشیدی شاهد چند رویداد مهم تاریخی بوده است :

1-   شورش ملا خلیل علیه تحمیل لباس فرنگی توسط رضاخان :
در سال های 1307-1308ه.ش شمسی شخصی به نام « ملا خلیل گوره میر » علیه کشف حجاب پهلوی قیام کرد. وی یکی از مبارزان بر ضد نظام رضا شاه بوده و در علم نجوم و ستاره شناسی اطلاعات زیادی داشته است و صاحب تقویم محلی و کتاب می باشد. در سال 1259 شمسی متولد شد. مقبره ی وی در بین دو روستای خدرآباد و آلوتان می باشد در سال 1307 شمسی علیه سیاست های رضاشاه قیام کرد. تمام عشیره منگور، گورک مهاباد و سردشت با وی علیه قانون کشف حجاب و کلاه پهلوی هم پیمان شدند.اولین اقدام آنها در زمستان 1307 ه.شمسی قطع تلگراف و تلفن دولتی بین مهاباد و سردشت بود .سپس در دره ی « آمید » میان «گولیار» و «دوسید» در جاده مهاباد سردشت به نیروهای دولت مرکزی حمله کردند و آنها را شکست دادند . بعد از آن ملا خلیل به وسیله ی نیروهای پیاده و سواره منگور و گورک به سردشت حمله کرده و آن را در دست گرفتند .
فریدون حکیم زاده شورش ملا خلیل را به روایت اسناد تاریخی این گونه بازگو نموده است :
«غایله ی ملاخلیل در اثر تمرد از پوشیدن لباس متحدالشکل و به سرنهادن اصلاح آن زمان کلاه پهلوی برپا گردیده بود. رضاخان دستور کشف حجاب و ممنوعیت لباس کردی و برسر گذاشتن کلاه را صادر کرده بود. در این شرایط مرحوم ملا خلیل که مفتی و پیشوای مذهبی منطقه سردشت و به خصوص ایل منگور بود به تنهایی به مقابله برخاست و این عمل را حرام اعلام نموده و اعلام جهاد کرد. در اندک مدتی چند هزار تن از مردان دلاور کرد به دور شمع وجودش حلقه زدند. مرحوم عبدالعزیز مفتی در هشتم شعبان 1307 ه.ش از تهران عازم مهاباد و بوکان شد و به شور و مشورت پرداختند اما نیروهای ملا خلیل اقدام نظامی را شروع کرده و شهر مهاباد را محاصره کردند .   جهاد گران، توانستند چند تن از نظامیان از جمله فرمانده نظامی به نام سروان اسماعیل قلعه بیگی را در جنگ نابود کنند. نمایندگان اعزامی مجلس شورای ملی به مقابله روانی با موضوع پرداختند. چند تن از شیوخ و علمای مورد احترام را برای جلوگیری از گسترش قیام وادار کردند که لباس روحانیت و مشایخی و کردی را از تن در آورده و کت و شلوار و کراوات پوشیده و کلاه پهلوی بر سر نهند. با مشاهده این اوضاع چند تن از مشایخ و روحانیون از عمل خود نادم گشته  مطیع شدند اما بر گرداگرد ملاخلیل همچنان عده ای از مردان جهادگر با تفنگ های کهنه و حتی خنجر و چوب دستی آماده جهاد بودند و جالب اینکه در کنار این امرا و فرماندهان ارتش ایران علیه ملاخلیل نیروهای روسی نیز به فرماندهی تاتاریوف نامی شرکت داشتند.
در 10/2/1308 آخرین اخبار به ملاخلیل و جهاد گران توسط هواپیمای نظامی در منطقه پخش شده و آنها را دعوت به تسلیم کردند ، اما کسی وقعی ننهاد . نیروهای نظامی بمباران منطقه را شروع کردند و ملاخلیل مجبور شد با عبور از پل مرزی قلاتاسیان به خاک عراق مهاجرت کند . پس از سرکوب این قیام رضاخان از ملاخلیل دلجویی کرده و با سران سپاه ، ایشان پس از مدتی مهاجرت به خاک ایران بازگشته و تا پایان عمر با عزت و شرافت زندگی کردند.»
1. شورش ئه مه ر حمه سور :
در اواخر سال 1317 ه. خورشیدی و اوایل سال بعد برپایه ی یک مسئله مهم اجتماعی عده ای علیه حکومت رضاشاه بدون دخالت هیچ گروه و قدرت سیاسی به صورت محلی به مبارزه برخاستند ؛ از دلایل مهم شکل گیری این جنبش می توان به ظلم و ستم ، بی احترامی و باج خواهی ژاندارم ها نسبت به مردم اشاره کرد .
«شبی در قلعه ره شه کدخدا رسول که مقداری سواد داشت همراه امنیه ها از مردم خواستند جوانان روستا را برای سربازی تشویق کنند . اما جوانان همصدا شدند و قسم خوردند که به سربازی نروند . صبح نزد «ئه مه ر» رفتند و گفتند که ما به سربازی نمی رویم . بدین ترتیب اولین جرقه تشکیل یک جریان سیاسی بر مبنای عشیره گری ، زده شد . پس از تجمع اسلحه و مهمات گروه کم کم وسعت یاقت . آن موقع در کردستان عراق تفنگ زیاد بود مردم برای خرید اسلحه به عراق رفتند و نزدیک 70 قبضه تفنگ خریداری شد . بدین ترتیب گروه 70-80 نفری به سرکردگی « ئه مه ر» که بعدها « ئه مه ر پاشا » لقب گرفت سازماندهی شد .
« ئه مه ر حه مه سور » به بام بلندی رفت و فریاد کشید . من خودم شاه هستم و شاه تهران در اینجا هیچ کاره است . قیام به صورت آشکارا برضد رضاشاه آغاز شد . تا آن موقع حدود 300 نفر مسلح حتی در منطقه مکریان هم جمع شده بودند . ئه مه ر پاشا نیروهای خود را به 5 قسمت تقسیم نمود و آماده مقابله با پاسگاه های منطقه شد . این خبر به سردشت ، مهاباد ، ارومیه ، تهران و سپس به گوش رضاشاه رسید . رضاشاه از درجه داران دولتی خواست بدون سر و صدا غائله را خاموش کنند. رضاشاه فرمان جنگ را صادر کرد . از تهران « سلطان رمضان خان » فرمانده ارتش را به سردشت فرستاد . روستای بیوران سفلی محل استقرار نیروهای نظامی شده بود . در این جریان چند نفر از نیروهای دولتی کشته و زخمی شدند . از جمله « سرهنگ سید علی خان »  کشته شد . در قسمت روستای « کانی ره ش » به ئه مه ر پاشا حمله شد و نیروهای ئه مه ر پاشا ارتش را مجبور به عقب نشینی کردند و سلطان رمضان خان را نیز کشتند . در این هنگام باز پرسی از طرف رضاشاه به منطقه می آید او نیز زخمی می شود و از عصبانیت ، منطقه را توپ باران می کند و تا جایی ادامه پیدا می کند که ئه مه ر پاشا و افرادش به عراق پناهنده می شوند .
و اما حسن قزلجی در کتاب « پیکه نینی گه دا » در مورد « تاج و تخت کدخدا عمر » قلعه ره ش می نویسد : چند سال پیش از جنگ جهانی دوم ، جنگ « ئه مه ر پاشا » در منطقه سردشت با نیروهای دولتی شروع شد . « حیدر علی خان » فرمانده بخش شصت تیر لشکر کشته شد . دولت نمی خواست مردم بفهمند که در دوره رضاشاه کسی علیه آنها قیام کرده است . بلکه می خواست از راه مذاکره این غائله را حل کند . افسری را همراه فردی بومی به نام حسین به سوی قرارگاه ئه مه ر پاشا می فرستد . بعد از مدتی مذاکره با ئه مه ر پاشا معلوم می شود که کردها از نحوه ی رفتار نامناسب و بد ژاندارم ها با مردم ناراضی هستند . این نظرات به گوش مسئولین می رسد و دولت رفت و آمد به منطقه « سویسنی » را قدغن کرده و امور را به دست دایره انتظامات عشایری که یکی از مسئولین آن سرهنگ پزشکیان بوده است ، می سپارد .
غائله محمد رشید خان بانه ای در سردشت
هنگامی که محمد رشید خان ، بانه را در سال 1320ه.شمسی اشغال کرد حدود یک هزار نفراز افراد ارتش به فرماندهی سرهنگ پزشکیان در سردشت مستقر بودند. عشایر اطراف سردشت که از سقوط بانه و سقز آگاه شده بودند به منظور تسخیر شهر در اطراف آن متمرکز شدند ولی چون به موفقیت خود اطمینان نداشتند ، ناچار از محمد رشید خان کمک خواستند و او هم ظرف 24 ساعت به همراه سه هزار سواره و پیاده مسلح بانه را به سوی سردشت ترک نمودند. صبح سوم 1320ه.شمسی نامه ای به فرمانده پادگان سردشت نوشت و خواستار تسلیم پادگان شد . صبح همان روز حلقه محاصره را تنگ تر می نماید و تیر اندازی می کند ، قوای دولتی هم به دفاع از خود مبادرت می ورزند . اما در مقابل قوای منظم ارتش با توپ های75 میلی متری و مسلسل های سنگین تاب مقاومت نیاورده و پس از دادن 17 کشته متواری می شوند . دراین زد و خورد تلفات طرفین به 300 نفر رسیده بود .


اشغال سردشت توسط پشدری ها
در اوائل حکومت رضاشاه به دلیل اینکه عشایر با صدور احکام شدید و خشن از طرف حکومت و امرای ولایت درباره خود مواجهه شدند . آنان نیز به مقابله به مثل پرداخته و از اجرای دستور احکام و امرا سرباز زدند . از میان قبیله حمزه آقا و حسن آقا و سپس سواره احمد گلابی آقا به آنان پیوست. و از پشدری ها درخواست کمک کردند . در سال 1298 شمسی تعدای از افراد منگور با کمک و مساعدت پشدری ها به بهانه طلبکاری از عده ای وارد سردشت شدند . در این گیر و دار تعداد زیادی از مردم کشته و زخمی شدند و شهر به طورکلی در آتش سوخت . در آن زمان فرماند نظامی سردشت علی اصغر خان پزشکیان نتوانست در مقابل پشدری ها مقاومت کند وتعداد زیادی ازنظامیان به قتل رسیدند ونظامیان باقی مانده مجبور به ترک سردشت شدند دراین جنگ خانمان سوز از منطقه « مرگی » عراق تا آلان سردشت شرکت داشتند.  
پشدریها قریب یک ماه سردشت را دراشغال خود داشتند بعد ازمدتی برای رضاشاه معلوم شد که با زورنمی تواند پشدریها را شکست دهد و از راه مذاکره وارد شد  پشدریها مذاکره را قبول کردند سپس رضاشاه تیمسار سرتیپ سیف افشار را به نمایندگی خود به منطقه فرستاد . بعد از چند روز گفتگو حکومت ایران در مقابل  زمین ها و روستاهای آنان در ایران مبلغ قابل توجهی لیره تقبل کرد و رضاخان دستور اجازه استفاده پشدری ها از کوهستان های ایران را در طول تابستان صادر نمود .

دوران 11 ماهه ی جمهوری مهاباد
عشایر و مردم سردشت با توجه به رویدادها ی قبل از دهه ی 20ه.ش و به عبارتی دقیق تر قبل از تشکیل جمهوری مهاباد آمادگی آن را داشتند تا سر به شورش برداشته و به نیروهای مخالف دولت مرکزی بپیوندند . اکثریت بزرگان قوم و سران عشایر ، به غیر از چند مورد خاص وفاداری خود را به قاضی محمد اعلام نمودند . مردم سردشت نیز به این حرکت گرویدند، که در سردشت آن دوره به ( سالی دیموکرات ) مشهور است . سال 1324 ه.شمسی سال مسلح شدن مردم بر علیه رژیم استبداد پهلوی در سردشت بود . بارزانی ها از عراق هم پس از شکستی که می خورند از طریق سردشت وارد ایران می شوند و به قاضی محمد می پیوندند. حکومت تهران چاره را درآن دید که سرهنگ پزشکیان فرمانده سردشت نامه ای بنویسد که ملا بارزانی را از فکر اتحاد با حکومت مهاباد منصرف سازد . اما ملا بارزانی برعکس خود را به شهرمهاباد و قاضی می رساند .
در اولین کنگره حزب دمکرات کردستان در مهاباد در به تاریخ 2/8/1324 سردشت نماینده ای نداشته  و سهم عشایر و مردم سردشت در ارتش جمهوری مهاباد به تعداد ( 12750 ) 800 نفر بوده است .
پادگان سردشت به شدت در مقابل نیروهای وابسته به قاضی محمد و جمهوری کردستان مقاومت نشان داده و تسلیم آنان نگردید . نیروهای جمهوری کردستان سردشت را محاصره کرده و راه ارتباطی نیروهای حکومتی ایران بین بانه ، سقز و سردشت را قطع کردند و آن منطقه زیر فرمان کردستان قرار گرفت .  نظر به اهمیت سردشت و حفظ آن از طرف دولت مرکزی و محاصره شدید توسط نیروهای جمهوری کردستان ، رزم آرا خودش مستقیما وارد عمل می شود و به مذاکره با قاضی و نمایندگانش می پردازد :
1.  مقامات حزب دمکرات به قوای خود دستور می دهند که از تیراندازی خودداری نموده و از جاهایی که اشغال نموده اند بیشتر پیشروی ننمایند .
2. به منظور جلوگیری از هرگونه برخورد مسلحانه واحدهای مسلح کرد تا حدود 4 کیلومتر از سقز و سه کیلومتر از شمال سقز و سردشت عقب نشینی نمایند .
3. به منظور جلوگیری از هرگونه سوء تفاهم حزب دمکرات کردستان سه نماینده به شهرهای سقز ، بانه و سردشت خواهد فرستاد که روایط سیاسی برای قوای ایران و کردها باشند و...  
شب 11 دسامبر 1946 میلادی به طورناگهانی اطلاعیه ای از سوی کمیته مرکزی حزب دمکرات اذربایجان ، مبنی بر اینکه جنگ با حکومت ایران متوقف شده است ، منتشر گردید . با انتشار این خبر نیروهای کرد نیز از فرمانده کل کسب تکلیف نمودند و طی جلسه ای که قاضی محمد با سران عشایر و تمام وزیران حکومت تشکیل داد ، فرمانی صادرگردید مبنی براینکه تمام نیروهای کرد دراطراف سردشت ، سقز و نواحی دیگر عقب نشینی نموده و راه را برای نیروهای حکومت ایران باز نمایند تا وارد مناطق شوند . ولی سرانجام قاضی محمد ، سیف قاضی و صدر قاضی در روز31 مارس 1947 اعدام شده و افراد زیر هم به دلیل کمک به جمهوری کردستان اعدام گردیدند : حمید مازوچی ، رسول نقده ای ، عبدا... روشنفکر و محمد ناظمی


نویسنده : دکتر  رسول پیروتی

[ دوشنبه ۱٢ تیر ۱۳٩٦ ] [ ٥:٤٦ ‎ق.ظ ] [ محمد فاضل شوکتی ]

استادسیدنورالدین واژی
ملاّ سیّد محمّد نورالدّین واژی که درسـال 1317 شمسی درروستای سیلوه‌ی به‌ربنه‌ی‌ پیرانشهر متولّد شدند وتقریباً درسن2سالگی مادرشـان فوت نـمود و خواهر بزرگ شان‌، وی رابزرگ کردند، و در نـزد پـدرش شروع به خـواندن قرآن‌ و کتابهای اولـیه‌ی ‌عـلوم ‌اسـلامی ‌نمود، و سپس تحـصیلات مقدماتی علوم عالیه‌ی اسلامی متداول در منطقه را درنزد اساتید فاضلی‌ چون ‌مرحوم‌ استاد ملاّ محمّد ماوتی«جلدیان» استاد ملاّحسن ‌جمالی«جلدیان» استادملاّ احمد اشنوئی«پسوه»ادامه ‌دادند، وهمچنین سالهای متوالی‌کتابهای بالاتررا درپیش‌اساتیدی‌چون برادرانش مرحوم استادملاّسیّد محمّد زاهد واژی«سنگان»ومرحوم ‌استادملاّ سیّدمحمّدباقی ‌واژی «بیمضرته» ومرحوم استاد ملاّ عزیز شریفی«سرگیز»ومرحوم ‌استاد ملاّ عبدالله‌یالاویی، عزیزی ‌«نالوس» واستادملاّ حسن ‌مدرّس‌ مطلق «جلدیان» واستادملاّ محمّد ‌بوداقی «شیلم‌جاران» واستادملاّ علی«دربکه» واستاد ملاّعبدالله ‌شامخی «شین‌آباد»واستادملاّ یوسف«گه‌رگول»واستادملاّ احمد اسکی بغدادی، پور عثمان«گردکسپیان»واستاد‌بزرگوارشیخ ‌محمّد شمس الدّینی «خانقاه برهان» واستادملاّ ابراهیم.‌سیسیری«سیسیر»سردشت،استادشیخ‌جلال‌حسینی«بانه»واستادملاّمحمّد‌بله‌کی«بانه»و ملاّمحمّد باساوی ‌سردشت و بـعداً بـمدّت 2 سال و 1 ماه نیز در نزد جناب ‌عالم‌ عالیقدر و ربّانی ‌استاد‌ ملا ‌محمّد ‌رئیس «بوکانی» امام ‌و مدرّس «گه‌لاله‌ی عراق» بتحصیلات علوم عالیه‌‌ی ‌اسلامی ‌پرداخته، و سر انجام در سال 1348 شمسی در نزد‌آن‌ اسـتاد بزرگوار ‌و شهیر‌، به ‌دریافت ‌‌اجازه‌ی ‌تدریس ‌وافـتاء درمسائل ‌گوناگون علوم اسلامی نائل وفارغ التحصیل میشوند، وبه منزل خودشان واقع در روستای سنگان اشنویه برمیگردند، ودرآن روستابه مدّت2سال، وسپس ازسال 1350به دهستان پسوه ی لاهیجان پیرانشهرنقل مکان کرده وازآن زمان تاکنون به امامت جمعه وجماعت وتدریس وارشاد وتبلیغ وراهنمائی مردم آنجا ومنطقه مشغول خدمت بوده وهستند.

[ جمعه ٦ شهریور ۱۳٩٤ ] [ ۸:٤۸ ‎ق.ظ ] [ محمد فاضل شوکتی ]
[ جمعه ۳٠ امرداد ۱۳٩٤ ] [ ٦:٥٩ ‎ق.ظ ] [ محمد فاضل شوکتی ]

توفیق بیتوشه مترجم،عکاس ونویسنده سردشتی

در دست اقدام

[ جمعه ۳٠ امرداد ۱۳٩٤ ] [ ٦:٥٤ ‎ق.ظ ] [ محمد فاضل شوکتی ]

میرئاوه و دیمه نی جوانی


دیمه نی توم له به ر چاوه ئای چه ند خو شی میرئاوه
بو سه یرانگای به هارانت باسکی قوریانو سه ر چاوه
گوری بیرانو شابان موساتیوه و قه بره جوان
وه ر نه ولاتی مام خدری سه ر هه لینن له داربران
سه ر مله یو کانیه بناوی سه یرانگای دولی خدراوی
وه رنه سوی لوسی نیوه ‍‍ژی سه ر هه لینن له میرئاوی
به هاران وه رنه سه یرانی وه رنه سه ر پردی گومانی
وه ک به هه شته دهشتی وه زنی به نیو بانگه له ئیرانی
کانیه ره شیش جیی سه یرانه له میرئاوه و  گویزیلانه
ئه ستیروکه ی مامه خله ی هه ر ده لیی باغی شمرانه
وه رنه هه لویوجی  هه واری هه واره بلینده  و  راداری
وه رنه سه ر پشتی میرئاوی  برواننه دیمه نی شاری
وه رنه سوی شارو بازاری سوی مه ته ره ری  لیره واری
پاکو خاوینه شاری من  موباره ک بی تازه شاری
وه رنه سوی باغو باغاتی سوی سه یرانی میوه جاتی
سیوی میرئاویو تری ره شی به نیو بانگه له ولاتی
میئاوی ولاتی دلگیرم وه ته نی بابو باپیرم
له خاکی تو په روه رده بوم  بویه قه ت ناچی له بیرم
ده ت پاریزم هه ر وه ک  چاوم  له میرئاویم  هه تا   ماوم
عومرم سه د  سال بی  له نیو  تو  ئیستاش  گه نجم  تازه لاوم
قه ت پیر نابم  له میرئاوی  به هارانیش ده چمه راوی
له دوسه رو پانه سه رم   سوئید و  برلینم  ناوی
ناچمه ولاتی  هه نده ران  په سه ند  نیه  ولات گه ران
ئه مریکا  ریوی   فیل بازه نایکه مه شوانی  قه لان
گورگه هاری   به د  فه ری   ناتکه مه شوانی   مه ری
فه ره یدونی  نایهه وی   بوی بینی قاتی  و  قری


شعر:استاد عبدالله خیاط  "فریدونی"- میرآباد

منبع : وبلاگ بشارت میر آباد
http://basharateno.blogfa.com/post/38

[ جمعه ۳٠ امرداد ۱۳٩٤ ] [ ٦:۱٥ ‎ق.ظ ] [ محمد فاضل شوکتی ]

واژگان . صورت فارسی میانة این واژه ، t ¦ balu ، و عربیِ آن ، بَلّوط ، هر دو از واژة آرامی a ¤ t ¦ ballu (رجوع کنید به ابن میمون ، ش 42، تعلیقات مایرهوف ، ص 23) یا ¦ a ¤ t ¦ / belu ¤ t ¦ lu ¦ ba (رجوع کنید به مشکور، ذیل واژه ) گرفته شده است . گذشته از نامهای متعدد محلی ایرانی (رجوع کنید به دنبالة مقاله )، چندین نام دیگر هم برای درخت بلوط در مآخذ دورة اسلامی یافت می شود، از جمله : سِنْدیان «به لغت شام » (حکیم مؤمن ، ص 515؛ ولی مایرهوف ، همانجا، آن را واژه ای فارسی دانسته است )؛ ثَمَرة الفُؤاد (لفظاً به معنای «میوة دل »، شاید نظر به شکلِ تقریباً دلْمانند میوة آن ) در «گویش عامّة مصر» (ابن میمون ، ش 42، ص 8؛ نیز رجوع کنید به انطاکی ، ص 122؛ ولی به گفتة حکیم مؤمن ، ص 231، ثمرة الفؤاد «به لغت مصری شاه بلوط است »)؛ واژة فارسی نمای قَنْدوار (ابن میمون ، همانجا؛ نیز رجوع کنید به دُزی ، ج 2، ص 419، به نقل از ابن بِکْلارِش ؛ در مآخذ دیگر یافته نمی شود)؛ عَفْص ، که انطاکی (ص 341) آن را «درختی کوهی نزدیک به بلوط » دانسته است ، اما به معنای دقیقِ آن ، مازوج است که بر روی برخی از انواع درخت بلوط به وجود می آید (رجوع کنید به دنبالة مقاله ) و سپس به خودِ این درخت (ها) اطلاق شده است (رجوع کنید به ابن میمون ، تعلیقات مایرهوف ، همانجا؛ حکیم مؤمن ، ص 603ـ604)؛ دَرّام در شام ، و عَفْصینَج در عراق (هر دو به نقل انطاکی ، ص 122)؛ قَشْف و بَهَش / بَهْش ، هر دو معادلِ عَفص (ابن میمون ، ش 42، ص 8، ولی به عقیدة حکیم مؤمن ، ص 198، «بهش اسم شاه بلوط است »).


ادامه مطلب
[ پنجشنبه ٢٩ امرداد ۱۳٩٤ ] [ ٧:۳٠ ‎ق.ظ ] [ محمد فاضل شوکتی ]

جنگلهای سردشت: آثار جنگلی در سراسر دامنة کوههای مرزی غرب آذربایجان وجود دارد. ولی مهم‌ترین ناحیة جنگلی را می‌توان جنگلهای سردشت دانست که در منتهی‌الیه قوس جنگلی منطقة آذربایجان قرار دارد. این ناحیة جنگلی با وسعتی حدود 150 تا 200 هزار هکتار (همان، 461) از 50 کیلومتری شمال شرقی سردشت با عرض متوسط 20 کم‌ که گاهی به 90 کم‌ هم می‌رسد، آغاز می‌شود و تا بانه ادامه دارد و در بعضی نقاط تا 10 الی 20 کیلومتری مهاباد پیش می‌رود. این جنگلها به جز در نوار باریک، واقع در دو طرف جاده‌ها که مورد دستبرد و تخریب واقع شده‌اند، فوق‌العاده انبوه و تقریباً بکر و دست نخورده‌اند. ارتفاع متوسط این جنگلها از سطح دریا 500،1 متر است که منطقه انبوه‌تر آنها میان ارتفاعات 280،1 متر تا 770،1 متر واقع است. باران سالانه در این جنگلها از 30 سانتی‌متر در نواحی پست تا حدود 100 سانتی‌متر در ارتفاعات تفاوت می‌کند و در قسمت اخیر است که بیش‌تر نزولات جوی بصورت برف است. در حدود 4/3 تهای جنگلی این ناحیه از انواع بلوط است که در فواصل آنها گونه‌های گردو، زبان گنجشک، سقز، گلابی وحشی، توت، گوجه، سماق، پسته و همچنین درختچه‌های جنگلی زیاد دیده می‌شود (همان، 462) که میوه و صمغ و چوب آنها مورد بهره‌برداری است.

[ پنجشنبه ٢٩ امرداد ۱۳٩٤ ] [ ٧:۱۸ ‎ق.ظ ] [ محمد فاضل شوکتی ]

سیسَرْ که در جنوب غربی آذربایجان بوده است با سِنَه (سنندج) واقع در کردستان امروز تطبیق می‌شود (پاولی، ذیل «الینزه»؛ مارکوارت، 111) و آن را «سیسر صد خانیه» (صد خانیک) می‌گفتند یعنی دارای 30 سر و 100 چشمه. شاید این «صد چشمه» با کوههای «چهل چشمه» کردستان امروز یکی باشد که بعضی از شعب رود قزل‌اوزن در آن جریان دارد. به گفتة بلاذری سیسر چراگاه چارپایان کردان و دیگران بود. این ناحیه که حد آذربایجان و دینور و همدان بود ]در زمان مهدی عباسی[ پناهگاه راهزنان شد. مهدی فرمان داد تا در آن موضع شهری بنا کنند که پناهگاه و «حصن» در برابر دزدان باشد. عاملان مهدی شهر سیسر را ساختند و به دور آن بارویی کشیدند و مردم را در آن جای دادند و رستاق «مایْ بَهْرَج» ]در اصل: ماینهرج[ را از دینور و رستاق «جوذمه» را از آذربایجان از کوره بَرْزه و رستاقِ (در اصل «رسطف!») خانیجر را به آن پیوستند و از جمع این رستاقها «کوره‌»‌ای پدید آمد و مالیات آن به سیسر تعلق گرفت (ص 318). مایْ‌بَهْرَج «ماذْپَهْرگ» است یعنی دیدبان ماد. از این نام دانسته می‌شود که اینجا آغاز ناحیة وسیع ماد بوده است. خانیجر به معنی کوهِ چشمه (خانی = چشمه و جریاگر = کوه) و یکی از کوههای کردستان بوده است. این «کوره» اساس پیدایش کردستان امروزی ایران است و معلوم می‌شود که قسمتی از آن یعنی رستاق جوذمه از آذربایجان بوده است. از محل کنونی جوذمه من اطلاعی ندارم.

[ پنجشنبه ٢٩ امرداد ۱۳٩٤ ] [ ٧:۱٦ ‎ق.ظ ] [ محمد فاضل شوکتی ]

پیرانشهر

پیرانْشَهْر، شهرستان و شهری در جنوب باختری استان آذربایجان غربی.
شهرستان‌پیرانشهربا259‘2کمـ‌2وسعت و721‘86 تن جمعیت (1375ش) بامرکزیت شهر پیرانشهر، متشکل از دوبخش به نامهای مرکزی و لاجان (لاهیجان)، و 5 دهستان، یک شهر و 156 آبادی دارای سکنه است. این شهرستان از شمال به شهرستانهای اشنویه و نقده، از خاور به شهرستان مهاباد، از جنوب به شهرستان سردشت، و از باختر به مرز عراق محدود است (جغرافیای استان...، 10، 11؛ سرشماری...، پانزده، سی و نه؛ نشریه...، 5).

پیرانشهر در گذشته «خانه» نامیده می‌شد و از لحاظ تقسیمات کشوری یکی از آبادیهای دهستان پیران از توابع شهرستان مهاباد به‌شمار می‌آمد. در آبان 1338 دهستانهای پیران، کهنه لاهیجان و مامش از شهرستان مهاباد جدا، و به بخش خانه با مرکزیت آبادی خانه از توابع شهرستان نقده بدل گردید (فرهنگ جغرافیایی ایران، 4/187؛ توکلی مقدم، 1/237). در 1349ش، بخش خانه به شهرستان تبدیل شد و به سبب اقامت ایل پیران در آن به پیرانشهر تغییر نام یافت (دایرةالمعارف...، 2/2331).
شهرستان پیرانشهر در ناحیه‌ای کوهستانی واقع شده است که هرچه به سوی غرب پیش رویم، بر بلندی کوههای آن افزوده می‌شود. کوههای حاجی ابراهیم (550‘ 3 متر)، سوره دال (304‘ 3 متر)، بزان (226‘ 3 متر) و برزین (150‘ 3 متر) بلندترین کوههای این شهرستان به‌شمار می‌روند (جعفری، 265؛ فرهنگ جغرافیایی کوهها...، 1/122، 124). از این بلندیهای برف‌گیر رودهای پرآبی سرچشمه می‌گیرند که مهم‌ترین آنها، زاب کوچک یا کلاس است. این رودخانه که از بلندیهای اطراف پیرانشهر سرچشمه می‌گیرد، در ابتدا به نام رودخانۀ لاوین خوانده می‌شود، اما با پیوستن به رودخانۀ گده در جنوب پیرانشهر، زاب کوچک یا کلاس نام می‌گیرد (افشین، 1/185-186).
شهرستان پیرانشهر به سبب هم‌جواری با مرز عراق و نزدیکی به خاک ترکیه از ویژگیهای مهم نظامی برخوردار است و به همین سبب، در نقاط مختلف آن پادگانهای نظامی چندی ازجمله در پیرانشهر، جلدیان و پسوه احداث شده است (جغرافیای کامل...، 1/265؛ محبوبی، 149). بخشی از جمعیت این شهرستان را ایلهای کوچندۀ منگور، مامش، بلباس، پیران و صوفیانلو تشکیل می‌دهند (اسکندری‌نیا، 402-403؛ افشار، 2/686، 717).
مرکز این شهرستان، یعنی شهر پیرانشهر در °36 و ´42 عرض شمالـی و °45 و´ 8 طول شرقـی و در ارتفاع 445‘1 متری از سطح دریا واقع است (پاپلی، 132)، پیرانشهر امروزی تا چندی پیش روستایی کوچک بوده که در 1330ش 51 تن جمعیت داشته است (فرهنگ جغرافیایی ایران، همانجا)، اما به سبب واقع شدن بر سر راههای ارتباطی و موقع مناسب اقتصادی به سرعت رو به توسعه نهاد و جمعیت آن بنا بر سرشماری 1375ش به 386‘ 33 تـن افزایش یافت (جغـرافیای کامل، همانجا؛ سرشماری، چهل).
پیشینۀ تاریخی: آثار برجای مانده از دژهای صخره‌ای در دهستان‌منگور غربی از توابع‌شهرستان‌پیرانشهر،‌دیرینگی‌این‌منطقه را به هزارۀ 2ق‌م می‌رساند. بررسی بقایای دژ مسکونی قلات‌شـاه‌که‌بـرفرازکـوه‌لندی‌شیخان ــ یکی‌از‌بلندیهـای‌شهرستان پیـرانشهر ــ واقع شـده است، آشکار می‌سازد که نخستین سنگ بنای این دژ عظیم و شگفت‌آور در اوایل هزارۀ نخست ق‌م به‌وسیلۀ اقوام محلی پایه‌گذاری شده، و سپس در دورۀ مادها توسعه یافته است (قراخانی، 99، 102، 109-110؛ فرهنگ جغرافیایی کوهها، 1/184).
در سدۀ 9ق‌م شهرستان پیرانشهر کنونی در قلمرو دولت ماننا قرار داشت (تابانی، 137- 139؛ پدرام، 30). سرمین ماننا به سبب وضع نظامی خود و همسایگی با دولتهای بزرگ اورارتو و آشور بارها در کشمکشهای میان آن دو قدرت دست به دست گشت (نیاکان، 166)؛ چنان‌که سارگن دوم (حک‌ 723-705ق‌م) در لشکرکشی هشتم خود به ماننا و اورارتو از مناطقی که امروزه سردشت، پیرانشهر و پسوه خوانده می‌شوند، به دژ ماننایی «سینی هینو»، واقع بر سر راه پسوه ـ مهاباد رسید (رئیس‌نیا، 1/202-203؛ تابانی، 144).
برخی از محققان، نام پسوۀ امروزی را برگرفته از «پارسوآ» که در اقصای غربی خاک ماد قرار داشته است، می‌دانند (دیاکونف، 68؛ پدرام، 64-65). احتمالاً شهرک بَسْوى که یاقوت (1/626) در سدۀ 7ق آن را در نزدیکی خان خاصبک و در زمرۀ شهرهای آذربایجان یاد کرده، و حمدالله مستوفی (ص 86) در سدۀ 8ق آن را یکی از 4 شهرِ تومانِ مراغه برشمرده، همان پسوۀ امروزی باشد. به گزارش همو بسوى شهری کوچک با حقوق دیوانی 25 هزار دینار بوده، و در آن غله و انگور و اندک میوه‌ای به عمل می‌آمده است (ص 87). ظاهراً خان خاصبکی که یاقوت (همانجا) بسوى را در نزدیکی آن یاد کرده است، همان خانه یا پیرانشهر امروزی باشد.
از رویدادهای مهم این منطقه در دهه‌های اخیر، اشغال آن در جنگ جهانی اول، توسط نیروهای عثمانی است. عثمانیها با تحریک عشایر کرد منطقه بر ضد حکومت مرکزی، به تثبیت وضع خود پرداختند، اما با شکست نیروهای متحدین در جنگ، عثمانیها به ناچار مناطق اشغالی ایران را تخلیه کردند (نک‌ : شمیم، 453-454؛ محبوبی، 148- 149). همچنین در 1320ش در جریان هجوم ارتش سرخ شوروی به ایران، واحدهایی از لشکر چهارم رضائیه (ارومیه) در شهرهای مختلف استان و ازجمله در خانه (پیرانشهر امروزی) مستقر گردید (دهقان، 662).
پیرانشهر و نواحی تابع آن به سبب مجاورت با خاک عراق در طول جنگ میان عراق با ایران، خسارات و صدمات فراوانی را متحمل گردید (نک‌ : اهم فعالیتها...، 26، 99، 122، 144، 157، 342، 344).
مآخذ:

اسکندری‌نیا، ابراهیم، ساختار سازمان ایلات و شیوۀ معیشت عشایر آذربایجان غربی، ارومیه، 1366ش؛ افشار سیستانی، ایرج، نگاهی به آذربایجان غربی، تهران، 1369ش؛ افشین، یدالله، رودخانه‌های ایران، تهران، 1373ش؛ اهم فعالیتهای بازسازی و نوسازی مناطق جنگ‌زده در 1361 و 1362ش، ستاد مرکـزی بازسـازی و نوسـازی منـاطق جنگ‌زده، تهـران، 1363ش؛ پاپلی یـزدی،
محمدحسین، فرهنگ آبادیها و مکانهای مذهبـی کشور، مشهد، 1367ش؛ پـدرام،
محمود، تمدن مهاباد، تهران، 1373ش؛ تابانی، حبیب‌الله، وحدت قومی کرد و ماد، منشأ، نژاد، تاریخ تمدن کردستان، تهران، 1380ش؛ توکلی مقدم، غلامحسین، وجه تسمیۀ شهرهای ایران، تهران، 1375ش؛ جعفری، عباس، دایرةالمعارف جغرافیایی ایران، تهران، 1379ش؛ جغرافیای استان آذربایجان غربی، وزارت آموزش و پرورش، تهران، 1381ش؛ جغرافیای کامل ایران، وزارت آموزش و پرورش، تهران، 1366ش؛ حمدالله مستوفی، نزهةالقلوب، به کوشش لسترنج، لیدن، 1331ق؛ دایرةالمعارف فارسی؛ دهقان، علی، سرزمین زردشت، تهران، 1348ش؛ دیاکونف، ا. م.، تاریخ ماد، ترجمۀ کریم کشاورز، تهران، 1357ش؛ رئیس‌نیا، رحیم، آذربایجان در سیر تاریخ ایران، تبریز، 1368ش؛ سرشماری عمومی نفوس و مسکن (1375ش)، نتایج تفصیلی، استان آذربایجان غربی، مرکز آمار ایران، تهران، 1376ش؛ شمیم، علی‌اصغر، ایران در دورۀ سلطنت قاجار، تهران، 1342ش؛ فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها)، استان 3 و 4 آذربایجان، دایرۀ جغرافیایی ستاد ارتش، تهران، 1330ش؛ فرهنگ جغرافیایی کوههای کشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، 1379ش؛ قراخانی، حسن، «بررسیهای باستان‌شناسی در منطقۀ منگور مهاباد، دژ مادی قلات شاه»، بررسیهای تاریخی، تهران، 1354ش، س 10، شم‌ 5؛ محبوبی، جمشید، نگاهی به تاریخ و جغرافیای میاندوآب و تکاب و شاهین‌دژ، تهران، 1370ش؛ نشریۀ عناصر تقسیماتی به همراه مراکز، معاونت سیاسی وزارت کشور، تهران، 1381ش؛ نیاکان، لیلی، «خلاصه‌ای از مطالعات فنی آجرهای بوکان»، باستان‌شناسی و هنر ایران، به کوشش عباس علیزاده، تهران، 1378ش؛ یاقوت، بلدان. کریم شریعت

منبع:
نام کتاب : دانشنامه بزرگ اسلامی نویسنده : مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی    جلد : 14  صفحه : 5597

[ پنجشنبه ٢٩ امرداد ۱۳٩٤ ] [ ٧:٠۱ ‎ق.ظ ] [ محمد فاضل شوکتی ]

علامه بیتوشی

بَیْتوشی، عبدالله بن محمد، ادیب شافعی مذهب و شاعر سدۀ 12ق/18م که به 3 زبان عربی، فارسی و کردی شعر می‌سرود.
جامع‌ترین اثر دربارۀ وی، کتابی است به نام البیتوشی که محمدخان در 301صفحه نگاشته است. منابع وی یا نسخه‌های متعددی از آثار بیتوشی است که وی در اختیار داشته(مثلاً نک‌: ص108، 109، 122، 123، جم‌(، ویا یادداشتهای خود بیتوشی است که وی دربارۀ زندگی، سفرها، دوستان و یا سال تألیف آثارش بر حاشیۀ نسخه‌هایش نوشته است(مثلاً نک‌: همان، 23). منابع فارسی نیز از وی غفلت نکرده‌اند و از او به عنوان «پارسی‌گوی کرد» یاد کرده، و شرح‌حالی از وی آورده‌اند(نک‌: صفی‌زاده، 59؛ حیرت، شاعران...، 147).
خال تولد او را میان سالهای 1130-1140ق/1718-1728م تخمین زده است(همان، 16-17؛ نیز نک‌: مدرس، 250)؛ اما زرکلی(4/131) و به تبع او و دیگران، تولد او را حدود سال 1161ق/1748م دانسته‌اند(مثلاً نک‌: ابراهیمی، 171؛ زکی، 2/37؛ حیرت، گلزار...، 52؛ صفی‌زاده، همانجا.
وی به بیتوش، روستایی کوچک از توابع سردشت کردستان ایران، حدفاصل بین آلان ایران آلان عراق، منسوب است. او را آلانی نیز نامیده‌اند و چون پدر یا اجدادش در خانخل(روستایی در جنوب شرقی بیتوش) می‌زیستند، او را خانخلی هم خوانده‌اند(خال، همان، 11-12؛ بیطار، 2/1015؛ مدرس، همانجا؛ عزاوی، تاریخ‌العراق...، 6/36).
وی دوران کودکی و نوجوانی را در بیتوش گذراند و نزد پدر، به رسم آن روزگار به یادگیری قرآن، علوم عربی و کتابهایی چون گلستان سعدی پرداخت. او که بعد از مرگ پدر 15 سال بیش نداشت. راهی روستای سنجویه در سردشت شد و نزد ملامحمدابن‌حاج‌ دانش آموخت. سپس به روستای ماوران در نزدیکی اردبیل رفت و از صبغةالله افندی حیدری بهره‌ها برد و پس از چندی به زادگاهش بازگشت(خال، همان، 17-19؛ مدرس، 251؛ مردوخ، 1/276-277) و از آنجا قصد بغداد کرد(شیخو، 1/93؛ بصری، 57).
گویند بیتوشی چون خواست راهی بغداد شود، تنها دارایی خود را که همان القاموس المحیط بود، فروخت تا هزینۀ راه کند، اما پیش از فروش کتاب آن را سراسر حفظ کرد(خال، همان، 15؛ ابراهیمی، 174؛ حیرت، همانجا). در بغداد بار دیگر در محضر صبغه‌الله حیدری دانش آموخت. سپس رهسپار بصره شد و از آنجا به کویت و دیگر سرزمینهای ساحلی خلیج‌فارس رفت(مدرس، 252؛ حیرت؛ شاعران، همانجا) و در نهایت وارد احساء شد و چندی نیز در مدرسه‌ای در شهر مبرّز احساء به تدریس پرداخت(خال، همان، 15، 21؛ مدرس، همانجا؛ مردوخ، 1/277)؛ سپس به زادگاهش بازگشت و پس از کوته زمانی در 1180ق/1766م آهنگ بصره کرد و چندی نزد دوستش احمد کوازی عباسی اقامت گزید و دوباره به احساء بازگشت، اما پس از 6 سال، اشتیاق دیدار زادگاهش، او را بار دیگر راهی بیتوش کرد. در آنجا اهل علم که به نیکی از او استقبال کرده بودند، کارهای خود را براو عرضه می‌کردند، او نیز تقریظهایی به نظم و نثر برای ایشان می‌نگاشت. از جملۀ آنها که آکنده از آرایه‌های ادبی است، می‌توان به تقریظ وی بر کتاب البدیعیۀ محمدامین عمری موصلی اشاره کرد(خال، همان، 266-283). بیتوشی از آنجا برای دیدار استادش ابن‌حاج به روستای هزار مرد رفت و در همانجا تقریظی بر کتاب ایقادالضرام استاد نوشت(همان، 30؛ مدرس، 254).
یادداشتهای بیتوشی بر تألیفاتش، حکایت از آن دارد که او در طول سفر نیز به تألیف مشغول بوده است. چه، وی در پایان هر اثر، به سال تألیف و مکان آن اشاره دارد(مثلاً نک‌: خال، همان، 23-25، 28-29، جم‌؛ مدرس، 254-255).
در 1188ق/1774م بود که بیتوشی بار سوم به بغداد و از آنجا به بصره رفت و تا 1189ق در مدرسۀ رحمانیه به تدریس پرداخت. در همین زمان بود که صادق‌خان زند از ایران به بصره حمله کرد و مدت 16 ماه شهر را در محاصره داشت. بیتوشی نیز به ناچار در بصره ماندگار شد، تا آنکه در اواخر سال 1190ق ـ که حدود 50-60 سال سن داشت ـ توانست راهی احساء شود(خال، البیتوشی، 31؛ مدرس، 254؛ مردوخ، همانجا).
در این زمان که بیتوشی در اوج بالندگی و شکوفایی علمی خود بود، الکفایة را به نظم کشید و به شیخ احمدبن‌عبدالله‌بن محمدانصاری حاکم احساء تقدیم کرد و بسیار مورد عنایت وی قرار گرفت و زندگی مادی او گشایش یافت و شهرتش فراگیر شد. بیتوشی در احساء دختر شیخ عبدالقادر، قاضی آنجا را به نکاح خویش درآورد(نک‌: خال، همان، 30-33؛ نیز مدرس، 254-255: اشارۀ بیتوشی در الرسالةالعراقیۀ خود به این امر؛ حامد، 314).
بیتوشی در آخرین سال زندگی خود از احساء به بصره رفت و در همان‌جا درگذشت و در مقبرۀ حسن بصری به خاک سپرده شد. تاریخ مرگ وی را بین سالهای 1210 نت 1221ق/1795-1806م نوشته‌اند(زرکلی، 4/31؛ خال، همان، 34؛ شیخو، 1/94؛ زکی، 2/38؛ مدرس، 256؛ ابراهیمی، 175؛ مردوخ، 1/277-278).
از شاگردان وی می‌توان به عثمان‌بن‌سند وائلی بصری اشاره کرد که در آثارش چون سبائک العسجد و نیز اصفی الموارد فی سلسال احوال الامام الخالد از استادش یاد کرده، و در مرگ وی نیز مرثیه‌ای سروده است(ابراهیمی، همانجا؛ خال، 34-37).
وی از نوجوانی به شعر علاقه‌مند بود و از آنجا که به تصوف نیز گرایش داشت، گاه در اشعارش، خود را درویش خطاب کرده است(همان، 22؛ بیطار، 2/105). گویند وی در جوانی کتاب الکافی فی علمی العروض و القوافی را سرود تا قریحۀ شعری خود را در بوتۀ آزمایش گذارد(ابراهیمی، 182؛ خال، همان، 72، 96). از خصوصیات شعری وی می‌توان به کارگیری صنایع شعری چون: استعاره، جناس، تضمین، توریه، تشبیه و نیز استفاده از مضامین بدیع اشاره کرد. وی در مجون نیز دستی داشت. اسلوب شعر وی چون شاعران کهن، با گریه بر اطلال و دمن آغاز می‌شود(همان، 77-84). از اشعار وی می‌توان به قصیدۀ مشهور او در وصف زادگاهش، و قصیده‌ای دیگر در اشتیاق و یاد بغداد اشاره کرد(همان، 12-14، 226؛ بصری، 57، 58؛ ابراهیمی، 173).
بیتوشی بیشترین اشعار مدحیۀ خود را به حاکم احساء تقدیم کرده است. این اشعار گاه با مناسبتهایی نیز همراه بوده است؛ مثلاً قصیده‌ای در 38 بیت به مناسبت عید فطر(خال، همان، 146-149؛ انصاری، 1/341-342) و قطعه‌ای در 15بیت به مناسبت سفر حاکم به بادیه(خال، همان، 149-151؛ انصاری، 1/342، نیز برای دیگر مدایح وی، نک‌: 345، 351-352؛ خال، همان، 157-173). حاکم احساء نیز که خود ادیب و شاعر بود، گاه بیتوشی را با اشعاری پاسخ داده، و او را ستوده است(مثلاً نک‌: همان، 32-33، 173-175، 187-190؛ انصاری، 1/347-348، 352-356).
از دیگر کسانی که بیتوشی مدح کرده است، می‌توان به سعدون‌بن‌عرعر، حاکم قبلی احساء(همو، 1/388-389)، سلیمان‌بک‌شاوی حمیری(نک‌: خال، همان، 136-145)، احمدبن‌محمدبن رزق(همان، 210-215؛ انصاری، 1/386-388) و احمدبن درویش کوازی عباسی(خال، همان، 216-223؛ انصاری، 1/381-385) اشاره کرد. همچنین بیتوشی در قصیده‌ای سُداسی، در بحر کامل ـ که خودش شامل 17 قصیده و 11 قطعه می‌شود ـ استادش ابن‌حاج را مخاطب قرار داده، و او را ستوده است(خال، «قصیدة...»، 138-155).
نکتۀ مهم در احوال بیتوشی آن است که وی به‌رغم گرایش به زبان عربی و اقامت طولانی در سرزمینهای عرب‌نشین، هیچ‌گاه از زبان فارسی روبرنتافت. مضمون تنها بیت کردی نقل شده از او نشان می‌دهد که آثار شاعران بزرگ ایران را می‌خوانده، و می‌کوشیده است به این زبان نیز شعر بسیراید(نک‌: ادامۀ مقاله). از جمله اشعار فارسی وی می‌توان به قصیدۀ 13 بیتی او به مناسبت تولد یوسف‌بن‌شیخه‌بک در 1155ق/1742م اشاره کرد(همو، البیتوشی، 87-89). علاوه براین، 6 دو بیتی و 5تک بیت از شعر فارسی وی در منابع ذکر شده است(همان، 89-92؛ حیرت، گلزار، 53-54؛ ابراهیمی، 176-177؛ صفی‌زاده، 60؛ مردوخ، 1/282-283). خال معانی بعضی از اشعار عربی وی را برگرفته از اشعار فارسی می‌داند(همان، 79). علاوه بر این، از وی تنها یک بیت شعر به زبان کردی نقل شده که در مجلۀ گلاویژ(1945م، شم‌ 1)به چاپ رسیده است(نک‌: مردوخ، 1/284). مردوخ روحانی این تک بیت را اقتباس از یک شعر معروف سعدی می‌داند(همانجا؛ نیز نک‌: خال، همان، 92).
نثر عربی بیتوشی، بنا به سنت آن روزگار، سخت متصنع، و به همین سبب، مورد توجه بود. مکتوبات وی از رسائل گرفته تا تقاریظ، منظومه‌ها و شروح، همه از شهرتی خاص برخوردار است. از رسائل وی می‌توان به «الرسالة العراقیة» خطاب به عبدالله‌بن‌صبغةالله‌حیدری ماورانی اشاره کرد که در 1197ق/1783م نوشته است(چاپ شده در مجلۀ الیقیق، 1341ق/1923م، س1، شم‌ 20؛ نک‌: خال، همان، 226-253). از دیگر رسائل قابل ذکر وی، نامۀ او به سلیمان‌بک‌شاوی، از صاحب منصبان بزرگ بغداد است که در آن برای نجات بصره از او یاری طلبیده است(برای متن نامه، نک‌: همان، 254-263). نامۀ دیگری از او خطاب به ابن‌حاج و نیز عبیدالله‌افندی حیدری است(همان، 263-266؛ انصاری، 1/375-381؛ عزاوی، تاریخ الادب...، 2/219-220، 296-297، «النثر...»، 275-276).
علاوه بر این بیتوشی برای آسانی کار تعلیم، برخی متون درسی را نیز به نظم درآورده(خال، همان، 95بب‌( که از آن جمله است: «مؤنثهای سماعی»، «مصادر شاذ»، «کیفیت کتابت لفظ ابن»، «علامت فعل»، «اسماء خیل»، «اسماءضیافات». خال این منظومه‌ها را 12 عدد معرفی کرده که شمار ابیات هر یک از 4 تا 35 بیت است(نک‌: همان، 124-125؛ محمد، 2/270).
آثار چاپی:
1. کفایة المعانی، در بیان حروف معانی که در 1191ق/1777م برای حاکم احساء در 672 بیت سروده است. خال ویژگی این اثر را در آن می‌داند که «از شائبۀ عُجمه که گریبان عجمها و عربهای متأخر را می‌گرفته، به دور است»(همان، 109). این کتاب در 1289ق/1872م در استانبول به چاپ رسیده است.
2. صرف العنایة بکشف الکفایة، تلخیصی بر کتاب الحفایة خود اوست که در احساءدر 1189ق در 543 صفحه نوشته است. این کتاب در 1922م در مصر به چاپ رسیده است. ظاهراً همین کتاب است که به نام الکنایة حفیّةٌ لراغب الحفایة پیش‌تر در استانبول در 1289ق/1872م چاپ شده بوده است(نک‌: همان، 119؛ عواد، 2/322؛ قس: GAL, S, II/399، که نام کتاب را الکفایة حفیة لراغب الحفایة آورده است).
3. المکفرات لکل ذنب سابق و آت، منظومه‌ای در 49 بیت که آن را در احساء در 1194ق به نظم کشید. این کتاب در 1322ق/1904م در قاهره به چاپ رسیده است.
وی رسالۀ سیوطی در «ادعیۀ مستجابه» را نیز به نظم درآورده است. این اثر در پایان کتاب المکفرات وی چاپ شده است.
آثار خطی:
1. تحف الخلال فی شرح الالغاز القربیة(تألیف: 1190ق)، که در آن به بیان شرح اَلغاز و اَحاجی(ه‌ م) پرداخته، و در این اثر به الغاز کسانی همچون زمخشری، حریری و ابوالعلاء نیز اشاره کرده است(خال، همان، 99، 127-128؛ ابراهیمی، 178).
2. حاشیه بر شرح عبدالله‌بن‌احمد‌فاکهی بر قطرالندیٰ اثر ابن‌هشام در علم نحو در 545 صفحه که در 1209ق/1794م تألیف شده است(خال، همان، 122؛ ابراهیمی، 179؛ بصری، 57). بغدادی از کتابی به نام حاشیۀ علی الطرة نام می‌برد(1/487) که ظاهراً تصحیف نام همین کتاب است.
3. حدیقة السرائر فی نظم الکبائر، بیتوشی تراجم الزواجر عن اقتراف الکبائر ابن حجر هیتمی(د974ق) را زمانی که صادق‌خان‌زند بصره را در محاصره داشت(1190ق)، با همین عنوان در 726 بیت به نظم کشید. این منظومه با ماده تاریخ سال محاصرۀ بصره پایان می‌پذیرد. بیتوشی در 1195ق شرحی بر این قصیده به نام طریقةالبصائر الیٰ حدیقة السرائر در 500 صفحه در احساء نوشته، و به زمان ورود خود به بصره 1189ق و بعضی وقایع که در آن زمان رخ داده، از جمله محاصره و فتح بصره به دست صادق خان زند پرداخته است. وی در دو قطعۀ جداگانه این شرح خود را ستوده است(خال، همان، 100-108؛ غزاوی، تاریخ العراق، 6/63-64؛ ابراهیمی، همانجا؛ طلس، 143-144.
4. الحفایة بتوضیح الکفایة، که شرح منظومۀ الکفایۀ خود اوست و در 1191ق در احساء در 700 صفحه نوشته است و در آن به 700 آیۀ قرآنی، متونی از نهج‌البلاغه، احادیث نبوی، امثال عربی و الغاز و احاجی نحوی استناد کرده است. بیتوشی در این اثر به 980 بیت از اشعار دیگران و 65 بیت از اشعار خود ارجاع داده است(خال، همان، 114-119؛ ابراهیمی، 179).
5. دیوان. رزکلی(4/131) و حامد(ص314) تنها به مجلۀ المنهل(1375ق/1956م) اشاره کرده‌اند که به وجود نسخه‌ای از دیوان وی در کتابخانه‌ای شخصی تصریح شده است.
6. الکافی فی علمی العروض و القوافی، در 327بیت. وی این قصیده را در آغاز جوانی برای آزمایش طبع خود سروده، و در آغاز قصیده، از گستاخی خود که طبعش کردی و شعرش به زبان عربی است، پوزش طلبیده، و خود شرحی به نام الوافی بحل الکافی بر این قصیده در 1179ق در مدرسۀ صیفیۀ بیتوش در 150 صفحه نوشته است(خال، همان، 96-98؛ ابراهیمی، 178).
7. المبشرات، شرحی است بر المکفرات خود او که در 1194ق در 40 صفحه سروده است(هوتسما، 113؛ خال، همان، 108-109؛ ابراهیمی، همانجا).
8. منظومۀ فی بیان الافعال، در 55 بیت که در آن به 387 فعل لازم و متعدی اشاره کرده، و سپس خود شرحی بر آن نوشته است(خال، همان، 123؛ جبوری، 3/239).
9. منظومۀ فی بیان الافعال، در 77 بیت که به افعال واوی و یایی پرداخته، و 122 فعل را نام برده، و خود شرحی برآن نوشته است(خال، همان، 123-124؛ جبوری، 3/238-239).
10. منظومة فی مثلثات الاسماء و الافعال، در 72 بیت که 427 اسم و فعل را در برگرفته است. وی این اثر را در 1190ق در زمان محاصرۀ بصره به نظم کشید، سپس خود برآن شرحی نوشت(خال، همان، 124).
11. الموائدالمبسوطة فی الفوائد الملقوطة، در 150 بیت که در آن از کتابهایی چون المزهر سیوطی، القاموس المحیط و دستور نطنزی بهره گرفته است(همان، 124-125؛ ابراهیمی، 180).
12. حاشیه بر البهجة المرضیة فی شرح الالفیة، در علم نحو و صرف. بیتوشی در کتاب تحف‌الخلال خود به این اشاره کرده است(خال، همان، 122؛ ابراهیمی، 179). از این اثر نسخه‌ای یافت نشده است(خال، همانجا).
مآخذ: ابراهیمی، محمدصالح، «العلامة الادیب العبقری البیتوشی»، نشریۀ دانشکدۀ ادبیات اصفهان، 1345ش، س2، شم‌ 2 و 3؛ انصاری احسابی، محمد، تحفةالمستفید، به کوشش حمد جاسر، ریاض، 1982م؛ بصری، میر، اعلام الکرد، لندن، 1991م؛ بغدادی، هدیه؛ بیطار، عبدالرزاق، حلیةالبشر، به کوشش محمد بهجه بیطار، دمشق، 1382ق/1963م؛ جبوری، عبدالله، فهرس المخطوطات العربیة فی مکتبة الاوقاف العامة فی بغداد، بغداد، 1974م؛ حامد، عبدالله، الشعر فی الجزیرة العربیة، ریاض، 1414ق/1993م؛ حیرت سجادی، عبدالحمید، شاعران کرد پارسی‌گوی، تهران، 1375ش؛ همو، گلزار شاعران کردستان، تهران، 1364ش؛ خال، محمد، البیتوشی، بغداد، 1377ق؛ همو، «قصیدة تتضمن قصائد عدیدة للبیتوشی»، مجلۀ المجمع العلمی العراقی، بغداد، 1375ق/1956م، ج4، شم‌ 1؛ زرکلی، اعلام؛ زکی، محمدامین، مشاهیر الکرد و کردستان، ترجمۀ آنسه کریمه، به کوشش محمدعلی عونی، قاهره، 1366ق/1947م؛ شیخو، لویس، الآداب العربیة فی القرن الناسع عشر، بیروت، 1924م؛ صفی‌زاده، صدیق، پارسی‌گویان کرد، تهران، 1366ش؛ طلس، محمداسعد، الکشفاف عن مخطوطات خزائن کتب الاوقاف، بغداد، 1372ق/1953م؛ عزاوی، عباس، تاریخ الادب العربی فی العراق، بغداد، 1382ق/1962م؛ همو، تاریخ العراق بین احتلالین، بغداد، 1373ق/1954م؛ همو، «النثر الادبی و مصادره»، مجلةالمجمع العلمی العراقی، بغداد، 1381ق/1961م، ج9؛ عواد، کورکیس، معجم المؤلفین العراقیین، بغداد، 1969م؛ محمد، محمود احمد، فهرس مخطوطات مکتبة الاوقاف المرکزیة فی السلیمانیة، بغداد، مطبعة بغداد؛ مدرس، عبدالکریم، دانشمندان کرد در خدمت علم و دین، ترجمۀ احمد حواری نسب، تهران، 1369ش؛ مردوخ روحانی، بابا، تاریخ مشاهیر کرد، تهران، 1364ش؛ نیز:
GAL, S; Houtsma, M. Th., Catalogue d’une collection de manscrits arabes et turcs, Leiden, 1886.
رضوان مساح

منبع:
نام کتاب : دانشنامه بزرگ اسلامی نویسنده : مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی    جلد : 13  صفحه : 5339

[ پنجشنبه ٢٩ امرداد ۱۳٩٤ ] [ ٦:٤۳ ‎ق.ظ ] [ محمد فاضل شوکتی ]

نام کتاب : دانشنامه بزرگ اسلامی نویسنده : مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی    جلد : 14  صفحه : 5596
پیران
جلد: 14
شماره مقاله:5596
پیران، از ایلهای کرد ساکن در شمال غربی ایران (استان آذربایجان غربی)و شمال‌شرقی عراق. گفته می‌شود که نام ایل
ابتدا «وُسو» بوده، پس از آن «وُسوسَوار» شده، آن‌گاه به «پیران» تغییر یافته است. وسو و وسوسوار نام رئیس ایل بوده است(بلوکباشی، ایل...). از علت چگونگی این تغییر اطلاعی دردست نیست.
پیرانها کردزبان‌اند و با گویش کرمانجی جنوب، یا سورانی (شافعی کورد، 91) سخن می‌گویند و اهل سنت و شافعی مذهب‌اند (راسخ،122).
پراکندگی جغرافیایی: به گفتۀ میرزاجعفر مشیرالدوله (ص 145-147) در1272ق، پیرانها 7 ماه از سال را در ملک لاهیجان (در شمال غربی ایران) و5 ماه از فصول سرد سال را در گرمسیر ملک عثمانی (در عراق کنونی) به‌سر می‌بردند. در آن زمان، آبادی مهم جلگۀ لاهیجان قصبۀ پسوه بود، اما پیش از آن قصبۀ کهنۀ لاهیجان پیران‌ نامیده می‌شد و در دامنۀ شرقی رشته‌کوههای قندیل (در مغرب جلگه، چراگاه دامهای عشایر مُکری و بلباس) نزدیک به رود بادین آوا قرار داشت که آبادی اصلی و حاکم‌نشین این جلگه بود.
درحدود آغاز سدۀ14ش پیرانها که درسرزمین عراق می‌زیستند، به‌ایران آمدند و بخشی از آنها در قسمتهایی از جلگۀ لاهیجان سکناگزیدند(کریمی، 207). به گفتۀ ادمندز که در سالهای 1298-1304ش/ 1919-1925م درمناطق کردنشین شمال شرقی عراق به‌سر می‌برد، پیرانها در دوبخش کوهستانی شمال منگور و غرب رود لاون (قسمت بالادست رود زاب در ایران) و بخش دشتی در روستاهای بیتوین ساکن بودند (ص 221). تا زمان تثبیت و نشانه‌گذاری مرز ایران و عراق در اواخر دهۀ 1930م (تکمیل همایون، 74-75)، طوایف این ایل و چند ایل دیگر در دو سوی مرز، ییلاق و قشلاق می‌کردند (بلوکباشی، همانجا؛ ادمندز، 222).
مناطق زندگی پیرانها در عراق را کویسنجق، بیتوین، قره جوغ و اربیل (عزاوی، 2/ 119) و نواحی سکنای پیرانهای ایران را در فاصلۀ رودهای لاون و بادین‌آوا نوشته‌اند (تابانی، 76).
در تقسیمات کشوری کنونی ایران، منطقۀ زندگی پیرانها در شهرستان مرزی پیرانشهر (شامل دهستانهای لاهیجان شرقی، لاهیجان غربی، پیران، لاهیجان و منگور غربی) قرار دارد (سرشماری...، جمعیت،22-23؛ اسکندری‌نیا، 402-403). شهرستان پیرانشهر به نام این ایل خوانده شده است (افخمی، 2/406).
طایفه‌های ایل پیران در دهۀ 1340ش در آبادیهای بسیاری پراکنده بودند. شین آوا (شین‌آباد)، مرکز عشایر پیران و محل زندگی رئیس ایل، نَمَن‌جا، قَلاتْ رَش، گَزْگَسْک، کاسورده، زیو، زِدان، کُنه لاهیجان (کهنه لاهیجان)، کُنه خانه (کهنه خانه)، جَران، سِلْکْ آوا، دیلْزه، دَلاوان، چییان، بادین‌آوا، گُرگول و سُخانْلو ازجملۀ این آبادیها هستند (بلوکباشی، همانجا).
سازمان ایلی و سرپرستی: پیرانها در گذشته عضو اتحادیۀ ایلی بلباس (ه‌ م) بودند. بلباس خود از ابتدا جزو عشیرۀ روزکی (روژکی) بود (بدلیسی، 467-474؛ عزاوی، همانجا).
عزاوی تقسیمات ایل پیران را چنین برمی‌شمارد: مورک، برچم، احمد الکه، هُوله مِله، حسن آغایی، مخانه، سه بریمه، فقی خالیا (فقی خلیا)، وسطا پیرا، ییوا، هرزن سما و هون هل کرینا (همانجا).
ایل پیران ایران به 4 طایفه به نامهای موریک، سادات (یا ساداتِ حسینی)، امین عشایری و قرنی احمدی تقسیم می‌شود (اسکندری‌نیا، 403-404؛ نیز نک‌ : سرشماری، فرهنگ، 90) و دارای 50 تیره است (برنامۀ توسعه...، 7/ 58). پیرانها برآن‌اند که امین عشایری و قرنی احمدی هر دو از طایفۀ وسوسوار (رئیس ایل) بوده، و از آن منشعب شده‌اند. طایفۀ سادات حسینی در اصل جزو ایل پیران نبوده، و در اثر هم‌جواری و آمیختن با پیرانها از طایفه‌های این ایل به‌شمار آمده‌اند (بلوکباشی، همانجا). طایفۀ موریکها نیز گویا زمانی پیش از 1272ق به پیرانها پیوسته‌اند و از ابتدا جزو آنان نبوده‌اند (مشیرالدوله، 147).
ریچ‌که درسفربه‌کردستان(1235ق/1820م) مدتی‌درمیان بلباسها می‌زیسته است، می‌نویسد: در اتحادیۀ ایلی بلباس، ازجمله پیران هریک از مردان ایلها، در مسائل عمومی حق رأی داشت و دربارۀ حل و فصل امور با رؤسای بلباس مشورت می‌کرد (I/150-151).
افراد ایل هنگام کوچ، گروههایی به نام «هُبه» (اُبه) تشکیل می‌دهند. هر گروه شامل چند خانواده است که هریک در چادر خاص خود زندگی می‌کند. سرپرست «هبه» را «رِدِن پی» (ریش سفید) می‌نامند (بلوکباشی، همانجا).
پیرانها رهبر و بزرگ ایل را «رئیس»، و رهبر و بزرگ طایفه را «گُوره» (= بزرگ) می‌نامند.به گفتۀ یکی از آگاهان محلی پس از وسو یا وسوسوار، نخستین رئیس ایل پیران، پسرش قرنی آقا سرپرست ایل شد. او دو پسر به نامهای ««مامندآقا» و «کاک احمد» داشت. مامندآقا، پسر بزرگ‌تر، رئیس ایل پیران شد و کاک احمد سرپرست دسته‌ای شد که اکنون طایفۀ «احمدی» نامیده می‌شود. مامندآقا و پس از او جانشینانش، افزون بر ریاست ایل، سرپرستی طایفۀ «امین عشایری» را نیز که خود از این طایفه بودند، برعهده داشته‌اند (همانجا).
کوچنـدگی و ده‌نشینی: پیرانها ابتدا کوچنده بودند (مشیرالدوله، همانجا). در نیمۀ سدۀ 14ش بسیاری از پیرانها اسکان یافتند و در روستاهای قشلاقی خود ساکن شدند. اکنون برخی از آنها نیمه کوچنده و برخی دیگر در کهنه و لاهیجان اسکان یافته‌اند و در فاصلۀ ماههای اردیبهشت تا اواخر مرداد در مراتع اطراف روستاهای قشلاقی خود به حدود کوه‌سران به
رمه‌گردانی می‌پردازند (برنامۀ توسعه، 7/50، 51؛ راسخ، 122؛ دهقان، 64).
شمار بخش کوچندۀ ایل پیران در 1366ش، 133 خانوار (115‘1 نفر) بوده است، اما در سرشماری 1377ش، بخش با 95 خانوار (964 نفر)، 9/15٪ کاهش نشان می‌دهد که حدود 05/0٪ کل عشایر کوچندۀ ایران را تشکیل می‌دهد. در 1366ش کوچندگان پیرانی در 23 «اُبه» کوچ می‌کردند (سرشماری، نتایج، 31، 33؛ همان، فرهنگ، 77، 78؛ همان، جمعیت، 23).
گروههای کوچندۀ ایل پیران از اوایل اردیبهشت به مدت 4 تا 5 ماه در ییلاق به‌سر می‌برند. قندیل دولَنی، گُرِردِنی، سَرقَلات، حاجی ابراهیم، کنه کوِتِر، خِدِر شَرَفان و کانی خدا واقع در نوار مرزی ایران و عراق، از ییلاقات پیرانها بودند (اسکندری‌نیا و منصور افشار، 15؛ اسکندری‌نیا، 403؛ بلوکباشی، همانجا).
جمعیت و معیشت: جمعیت کل ایل پیران را در 1272ق، 600 خانوار(مشیرالدوله،همانجا)، در1311ش، 300 خانوار (کیهان، 2/ 109) و در1342ش، 650 خانوار(راسخ، همانجا) و در1350ش حدود5 هزارنفرنوشته‌اند(اسکندری‌نیا ومنصورافشار، همانجا). از جمعیت‌کل ایل در زمان کنونی آماری دردست نیست؛ شمار جمعیت کوچندگان پیران که در دهستان پیران شهرستان پیرانشهر سکنـا دارند ــ چنان‌کـه‌ گذشت ــ در1377ش، 95 خانوار (964 نفر) بوده است.
پیرانها دارای زمینهای‌مساعدکشاورزی هستند و ضمن دامداری که پیشۀ اصلی آنهاست، به زراعت گندم، جو، توتون و برنج نیز می‌پردازند (راسخ، نیز اسکندری‌نیا و منصور افشار، همانجاها؛ برنامۀ توسعه، 7/51).
پیشینۀ تاریخی: ظاهراً در متون تاریخی تا دورۀ قاجار به ایل پیران اشاره نشده است. این بی‌توجهی احتمالاً از اینجاست که این ایل در تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران اهمیت چندانی نداشته است. با توجه به وجود روستاهایی به نام پیران و پیرانلو و نیز طایفۀ پیرانلو در نواحی کردنشین شمال خراسان، می‌توان پیشینۀ کهن‌تری برای ایل پیران فرض کرد. امکان دارد که بخشی از ایل پیران در جریان انتقال کردان از مناطق کردنشین شمال غربی ایران و نواحی مرزی سرزمین عراق برای پاسداری از مرزهای شمال شرقی در دورۀ صفویه در مقابل حملات ازبکان و مغولان، به این منطقه کوچانده شده باشند؛ زیرا در جریان این جابه‌جاییها بود که معمولاً ایلات نام ایل و آبادیهای قدیم خود را بر اقامتگاههای جدیدشان می‌گذاشتند (توحدی، 1/ 28-31، 2/180-241؛ مفخم، 94).
پیرانها در 1297ق شیخ عبیداللـه شَمْزینی را در قیام برضد حکومت وقت آذربایجان همراهی کردند (نادر میرزا، 428؛ دهقان، 401؛ غوریانس، 37، 62، 67). در تابستان 1300ش/ 1921م درشورش اسماعیل آقاسیمکو(یا سمیتقو)رهبر ایل شکاک برضد حاکمان وقت دولت ایران در آذربایجان، به او پیوستند (ارفع، 58-59؛ نیز نک‌ : ایرانیکا، IV/122). پیرانها از تشکیل جمهوری مهاباد در 1325ش/1946م پشتیبانی کردند و با 300 سوار به رهبری محمد امین آقا و قرنی آقا در ارتش کردها عضویت داشتند (ایگلتن، 166-167).

مآخذ: اسکندری‌نیا، ابراهیم، ساختار سازمان ایلات و شیوۀ معیشت عشایر آذربایجان غربی، ارومیه، 1366ش؛ همو و سیامک منصور افشار، سیری در عشایر آذربایجان غربی، سازمان برنامه و بودجۀ آذربایجان غربی، گزارش تایپ شده؛ افخمی، ابراهیم، تاریخ فرهنگ و ادب مکریان مهاباد و سردشت و اشنویه، بوکان، 1370ش؛ ایگلتن، ویلیام، جمهوری 1946 کردستان، ترجمۀ محمد صمدی، مهاباد، 1360ش؛ بدلیسی، شرف‌خان، شرفنامه، تهران، 1343ش؛ برنامۀ توسعۀ اقتصادی و اجتماعی استان آذربایجان غربی، سازمان برنامه و بودجه، 1355ش، شم‌ 33؛ بلوکباشی، علی، ایل پیران، پژوهشهای میدانی سالهای 1340-1341ش، جزوۀ چاپ نشده؛ تابانی، حبیب‌اللـه، بررسی اوضاع طبیعی، اقتصادی و انسانی کردستان، تبریز، 1345ش؛ تکمیل همایون، ناصر، مرزهای ایران در دورۀ معاصر، تهران، 1380ش؛ توحدی،کلیم‌اللـه، حرکت تاریخی کرد به خراسان، مشهد، 1364ش؛ دهقان، علی، سرزمین زردشت، تهران، 1348ش؛ راسخ، شاپور و جمشید بهنام، «ایلات و عشایر ایران»، ایرانشهر، تهران، 1342ش، ج 1؛ سرشماری اجتماعی ـ اقتصادی عشایر کوچنده (1377ش)، نتایج تفصیلی، استان آذربایجان غربی، مرکز آمار ایران، تهران، 1378ش؛ سرشماری اجتماعی ـ اقتصادی عشایر کوچنده (1377ش)، جمعیت عشایری دهستانها، کل کشور، مرکز آمار ایران، تهران، 1378ش؛ سرشماری اجتماعی ـ اقتصادی عشایر کوچنده (1366ش)، فرهنگ عشایری، حوزه‌های 01 و 02، مرکز آمار ایران، تهران، 1368ش؛ شافعی کورد، جلال‌الدین، جوغرافیای تاریخی کوردستان، تهران، 1378ش؛ عزاوی، عباس، عشائرالعراق، بغداد، 1366ق/1947م؛ غوریانس، اسکندر، قیام شیخ عبداللـه شمزینی در عهد ناصرالدین شاه، به کوشش عبداللٰـه مردوخ، 1356ش؛ کریمی، بهمن، راههای باستانی و پایتختهای قدیمی غرب ایران، تهران، 1329ش؛ کیهان، مسعود، جغرافیای مفصل ایران، تهران، 1311ش؛ مشیرالدوله، تحقیقات سرحدیه، به کوشش محمد مشیری، تهران، 1348ش؛ مفخم پایان، لطف‌الله، فرهنگ آبادیهای ایران، تهران، 1339ش؛ نادر میرزا، تاریخ و جغرافی دارالسلطنۀ تبریز، به کوشش غلامرضا طباطبایی مجد، تبریز، 1373ش؛ نیز:

[ شنبه ٢٤ امرداد ۱۳٩٤ ] [ ۳:٠٩ ‎ق.ظ ] [ محمد فاضل شوکتی ]

رده:بناهای تاریخی شهرستان پیرانشهر

این رده شامل آثار باستانی پیرانشهر است.
زیررده‌ها
این ۱۴ زیررده در این رده قرار دارند؛ این رده در کل حاوی ۱۴ زیررده است.
آ
 آثار دوران پس از اسلام در شهرستان پیرانشهر‏ (۱۳ ص)
آثار دوران پیش از اسلام در شهرستان پیرانشهر‏ (۱۰ ص)
آثار دوره اشکانیان در شهرستان پیرانشهر‏ (۵ ص)
آثار دوره ساسانیان در شهرستان پیرانشهر‏ (۱۰ ص)
آثار عصر مس در شهرستان پیرانشهر‏ (۳ ص)
آثار هزاره اول (پیش از میلاد) در شهرستان پیرانشهر‏ (۱۹ ص)
آثار هزاره دوم (پیش از میلاد) در شهرستان پیران‏ (خالی)
آثار هزاره دوم (پیش از میلاد) در شهرستان پیرانشهر‏ (۱ ص)
آثار هزاره سوم (پیش از میلاد) در شهرستان پیرانشهر‏ (۱ ص)
ت
تپه‌های تاریخی شهرستان پیرانشهر‏ (۸۲ ص)
خ
خانه‌های تاریخی شهرستان پیرانشهر‏ (۱ ص)
ق
قلعه‌های تاریخی شهرستان پیرانشهر‏ (۵ ص)
ک
کول‌تپه‌های تاریخی شهرستان پیرانشهر‏ (۱ ص)
گ
گورستان‌های تاریخی شهرستان پیرانشهر‏ (۱۱ ص)

 

کار بررسی میدانی، آثار باستانی شهرستان پیرانشهر به اتمام رسید و این مجموعه آثار تاریخی برای ثبت در فهرست آثار ملی کشور آماده می شود.
: «در این بررسی مجموعا 30 محوطه تاریخی مورد شناسایی قرار گرفت که به دوره های پیش از تاریخ از پنج هزار و 500 پیش از میلاد تا قرون شش و هشت هجری مربوط می شود. کلیه مدارک ثبتی شامل عکس، طرح، نقشه و کروکی این آثار نیز به شورای ثبت شمال غرب کشور ارسال شده است.»
این آثار بیست و پنج تپه است که تپه «ماراوه»، تپه اندیزه یک و اندیزه دو از مهم ترین آنهاست.
تاکنون در هیچ یک از این آثار، حفاری صورت نگرفته ولی گفته می شود پس از انجام حفاری و کاوش در این مناطق، اطلاعات به دست آمده برای بررسی و شناخت باستان شناسی دوره های تاریخی بسیار مفید خواهد بود.
شهرستان «پیرانشهر» در استان آذربایجان غربی قرار دارد و یکی از شهرستان های بسیار قدیمی با پیشینه تاریخی غنی است.

[ شنبه ٢٤ امرداد ۱۳٩٤ ] [ ٢:٥۳ ‎ق.ظ ] [ محمد فاضل شوکتی ]

در حوزه شهرستان پیرانشهر تعداد 113 تپه تاریخی تو سط کارشناسان نمایندگی میراث فرهنگی این شهرستان شناسایی و به ثبت سازمان رسیده است که این امر حاکی از تاریخی بودن منطقه و شکل گیری و وجود تمدنهای نیرومند ودرخشان قبل از اسلام مانند تمدن ماننا ، پارسوا ، اورارتو ، مادها ، زاموا و تمدن اسلامی می باشد . در این میان تپه هایی وجود دارند که با داشتن جاذبه های خاص تاریخی بسیار مورد بازدید علاقمندان به تاریخ و فرهنگ این مرز و بوم واقع می گردند که می توان به موارد زیر اشاره کرد – قلعه شین آوا ( هزاره اول ق.م ) قلعه موت آوا ( 2500 ق.م ) قلعه شای ( 1500 تا 2500 ق.م ) قلعه جلدیان ( 5000 تا 5500 ق.م ) قلعه پسوه ( پیش از تاریخ ) کتیبه برده مافوره ( روستای لیک بن )داشان قلعه ( 2000 تا 3500 ق.م )

[ شنبه ٢٤ امرداد ۱۳٩٤ ] [ ٢:٤۱ ‎ق.ظ ] [ محمد فاضل شوکتی ]

«موساسیر یا شهر آفتاب» گمشده در میان جنگل های سردشت
سال ها باستان شناسان شهیر دنیا به دنبال یافتن منطقه ی گمشده ی به نام موساسیر یا شهر آفتاب بودند.
اغلب باستان شناسان آمریکایی و آلمانی اعتقاد داشتند دولت آفتاب یا آردینی را باید در عراق یا ترکیه جستجو کرد. در ابتدا، گروهی از باستان‌شناسان آلمانی تصور می‌کردند که موساسیردر یکی از روستاهای عراق است؛ اما پس ‌از کاوش، متوجه شدند که در آنجا نیست. هم‌چنین باستان‌شناسان دیگری تصور می‌کردندموساسیردر جنوب ترکیه است.
یکی  از قدیمی ترین کتیبه هایی که در آن نام موساسیر به وضوع دیده می شود کتیبه ی آشوری مربوط به زمان حکومت شلمنصر(شلمانصر) سوم است که مانند اغلب کتیبه های آشوری جریان یک حمله را شرح می دهد به این ترتیب که در سال 34- 835 ق.م حاکم مذبور یکی از سرداران خود به نام دایان آشور را به منطقه شمال غرب ایران و جنوب شرقی ترکیه روانه می کند این فرمانده به زیرتا (ایزیرتو)، دولت ماناش (سرزمین ماننایی ها)، حارونا با مرکزیت ماساشورو، شوردیرا (shurdira)حمله می کند و پس از دریافت خراج راهی ایالات پارسوا و آشور شد در سال بعد نیز با گذر از خوبوشکیه، موصاصیر، قلمرو اورارتو و گیلزانو (کرانه غربی دریاچه اورمی) به ماننا و غرب ایران لشکر کشید با توجه به این کتیبه، کتیبه سارگون، کتیبه دورشارکین و سایر کتیبه های بر جا مانده که اغلب در مورد مسیر حرکتی فاتحان آن دوران به نام مکان ها به ترتیب اشاره می کنند باستان شناسان مدت ها در پی یافتن موقعیت دقیق جغرافیایی شهرهای مهمی چون موصاصیر بودند اما این کار دشواری فراوانی به همراه داشت زیرا با توجه به حالت تقریبی اطلاعات بدست آمده شهر موساسیر ممکن است در شمال غربی ایران، کردستان عراق نزدیکی رواندوز و یا در ترکیه واقع باشد.
این کند و کاو ها ادامه داشت تا این‌که در سال 1384 پس‌از انجام نخستین فصل کاوش تپه‌ی باستانی ربط در شهرستان سردشت در آذربایجان غربی، این یقین حاصل شد که نشانه‌های موساسیر را در این تپه می‌توان جست‌وجو کرد و  اکنون به احتمال نزدیک‌به یقین مشخص شده که موساسیر همان جایی است که تپه ربط 2 قرار دارد.  


شهر ربط  خواستگاه موساسیر
ربط خاستگاه دولت شهر موساسیر یکی از مراکز مهم حکومتی فدراسیون ماناها می‌باشد، همچنین ربط نقطه اتصال تمدن آشور، اورارتو با دولت مانایی بوده است. ربط تا سال 1342 همراه با شهر سردشت از بخش‌های تابعه شهرستان مهاباد بوده‌اند. شهر ربط محل عبور کاروانهای باری از شهرهای اربیل و سلیمانیه کردستان عراق می باشد.مردم ساکن در این شهر بیشتر از عشایر گورک - ملکاری -بریاجی و منگور هستند و به زبان کردی سورانی و با با لهجه مکریانی صحبت می کنند.
تپه ربط در شهرستان سردشت استان آذربایجان غربی و در کنار رودخانه‌ی «زاب» قرار دارد. این تپه در سال 1364 توسط دکتر کارگر شناسایی شد و در سال 1384، باستان‌شناسان نخستین فصل کاوش این محوطه‌ی 25 هکتاری را به‌پایان رساند و آثار ارزشمندی از دوره‌ی عصرآهن در آن به‌دست آوردند.
آنگونه که خبرگزاری میراث خبر گزارش می دهد نخستین فصل کاوش  در تپه ربط شهر ربط به کشف نشانه های دولت آفتاب با واکنش محافل علمی کشورهای مثل ترکیه، عراق و آمریکا منجر شد و به دنبال آن سایت نیو آشور آمریکا گزارش کاوش های این فصل از کاوش  را به نقل از میراث خبر ترجمه و چاپ کرد.
وسعت تپه مذبور بعد از بررسی 25 هکتار دارای سه تپه مجزا است در تپه مرکزی آن ورودی قصری با سقف شیروانی مشخص شده است همچنین آثار دیگری مانند آجر منقوش به خط میخی آشوری، ٱجرهای لعابدار با اشکال هندسی، گیاهی، حیوانی، شیر و انسان بالدار و نقوشی از اساطیر کهن بدست آمده که شباهت آن ها با سفالینه های یافت شده در تپه ی زیویه سقز و قلایچی بوکان وسعی بر اثبات رابطه ی فرهنگی و احتمالا سیاسی آنهاست در بین آجرهای یافته شده موردی که بیشتر جلب توجه می کند تصویر مردی بالدار با سر  تزئینی و ریش بلند است بال ها به اطراف باز شده و دست ها به نشانه نیایش بالا رفته از پوشش وی می توان فهمید که مربوط به دوران قدرت ماننای ها است آجر مذبور 70 سانتی متر طول و 45 سانتی متار عرض دارد همچنین محوطه ای سنگ فرش شده با سنگرهایی رودخانه ای به شکل دوایر متحد المرکز و گیس بافت باستان شناسان را مطمئن کرد در یکی از شهرهای مهم جهان باستان پا نهاده اند.


 موساسیر در تاریخ
 دیاکونوف در خصوص شهر موساسیر (Musasir) می گوید این شهر یکی از شهرهای مهم آشوری هزارهٔ یکم پیش از میلاد است. این شهردژ که دارای یکی از معابد کهن بود، همیشه مورد منازعهٔ دولت آشور ، اورارتو و ماننا قرار داشت. ظاهراً سلمنسر جهارم جانشین آداد نراری سوم پادشاه آشور از سال‌های - 781 تا 778 پ. م. - در جنگی بی‌سرانجام با اورارتو توفیقی حاصل نکرد. در آن زمان اورارتو برای آشور خطر جدّی بشمار می‌رفت. حتا در پایان قرن نُهم پیش از میلاد اورارتوییان «موصاصیر» را در بخش علیای زاب بزرگ اشغال کردند و مستقیماً خاک آشور را مورد تهدید قرار دادند.
گفته می شودموساسیرمحل مورد علاقه‌ی پادشاهان اورارتویی بوده است؛ زمانی‌که سارگون دوم ـ پادشاه آشور ـ در حمله‌ی خود که به «حمله‌ی هشتم» معروف است، سرزمین‌های تحت تصرف اورارتوها را فتح کرد، تپه ربط یکی‌از مناطقی بود که توسط سارگون فتح شد.


ویژگی های شهر موساسیر
شهرموساسیربزرگترین معبد خدای هالدی در دولت آردین با شهر آفتاب است که نشان  دهنده هم  دوره  بودن آن با حکومت اورارتوها ، ماناها و آشوریها بوده است . گفته می شود "موصاصیر" دولتی همزمان با "اورارتو" و "آشور" بوده است. این حکومت از سوی آشورها آردینی یا کشور آفتاب خوانده می شد.  موصاصیرها بر اساس شرایط سیاسی منطقه گاهی با آشورها و گاه با اورارتو ها هم پیمان می شدند.
باستان شناسان در تپه ربط ، سنگ فرش هایی با تزئینات منحصربه فرد کشف کردند. این یافته تا کنون در محوطه های اورارتویی سابقه نداشته است.
این نقش از دایره های متحدالمرکز تشکیل شده است. هرکدام از این نقش ها سه دایره تو در تو است که بزرگترین دایره به رنگ فیروزه، دایره وسط به رنگ سفید و دایره مرکزی فیروزه ای یا سبز است. کمرنگ شدن این رنگ ها به مرور زمان تشخیص آن را دشوار کرده است. در اطراف هر یک از این دایره ها هلال زرد رنگی کشیده شده است و دایره ها به وسیله خط افقی به هم وصل شده اند. قطر دایره بزرگ 8 و عرض آن 3 سانتی متر است. این دایره ها به وسیله سنگ های رود خانه بیضی شکل کنار هم چیده شده است. در نهایت این سنگ فرش ها با آجرهای پخته شده کادر بندی شده است. »
شهر موساسیر یکی از زیباترین عجایب طبیعی را در خود جای داده است که همه ساله گردشگران زیادی را به خود می کشاند {گراوان} در یک کیلومتری موساسیرِ، چشمه ای است که از آن آب معدنی با املاح فراوان بیرون میزند.با جاری شدن این آب املاحش بر روی زمین رسوب میکند که سبب به وجود آمدن منظره ی زیبایی شده است(به شکل یک کوه).هر سال بر توده کوه مانند آن افزوده میشود.شهر ربط یکی از محدود شهرهایسیت که برنامه نوروز در آن همه گیر است و در آنجا با شکوه بسیار زیادی برگزار می گردد.


آثار کشف شده در موساسیر
تاکنو بیش از 13 هزار و 500 قطعه  شی باستانی از این محوطه کشف شده است بعضی از آثار کشف شده در شهر موساسیر به شرح زیر است:
– آجر های رنگی لعابدار منقوش به نقش حیوانات والهه های اساطیری بالدار از جمله آجری با تصویر انسان بالدار که دارای سربند تزیینی و ریش بلند است
– چندین درخت زندگی با گلهای نیلوفری متعدد
- کتیبه‌های خط میخی لعاب دار با خطوط آشوری
– گل میخهای سنگی با نقشهای متنوع
– سفالینه های متعدد … و سنگ فرش های منحصر بفرد در طرح های لوزی و دایره آن است . تا کنون حدود 13000 قطعه آثار از این منطقه کشف شده است .


منابع:
1-بهزادی، رقیه،1386٫ قوم های کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران. انتشارات طهوری چاپ سوم
2- تابانی، حبیب الله .1380٫ وحدت قومی کرد و ماد منشاء نژاد و تاریخ تمدن کردستان. نشر گستره
3- دیاکونوف، تاریخ ماد، ترجمه کریم کشاورز، 1345.
4-دیاکونوف، گذرگاه‌های تاریخ، ترجمه مهدی حقیقت خواه، تهران، 1380.
5- مقاله «شهر آفتاب» از بخش فرهنگی سازمان میراث, 1384(http://www.rabatnews.blogfa.com)
6- http://mamakan.persianblog.ir/
7- تاریخ ایل گورک، محسن رشیدی گورک با همکاری mevlut vurgun gawerekGewerk Kabilenin geçmişi - mevlut vurgun gawerek 2012 از خاندان گورک ترکیه (شهر وان) .
8- میراث خبر

http://www.kurdpress.com/Fa/NSite/FullStory/News/?Id=76177

[ شنبه ٢٤ امرداد ۱۳٩٤ ] [ ٢:٢۳ ‎ق.ظ ] [ محمد فاضل شوکتی ]
[ شنبه ٢٤ امرداد ۱۳٩٤ ] [ ۱:٤٦ ‎ق.ظ ] [ محمد فاضل شوکتی ]
[ جمعه ۱٦ امرداد ۱۳٩٤ ] [ ٧:٥٠ ‎ق.ظ ] [ محمد فاضل شوکتی ]

دبستان منوچهری سردشت
 از فحوای بند ٣ نامە مدیر دبستان دولتی سردشت بە استاندار کە فتوکپی آن ضمیمە است چنین بر می آید کە این مدرسە در سال ١٣٠٧ [خورشیدی- ١٩٢٨ میلادی] تاسیس شدە و میز و صندلی برای آن ساختە شدە است ضمنا‌" ملا سعید خلوصی یکی از معلمین این مدرسە است کە از سال ١٣٠٧[خورشیدی- ١٩٢٨ میلادی] تا سال ١٣٢٣ [خورشیدی- ١٩۴۴ میلادی] در آن محل تدریس داشتە است، اینک صورت اسامی کارکنان اولیە اولیە این دبستان:
١- ملا سعید خلوصی آموزگار از ١٣٠٧ تا ١٣٢٣
 ٢- سید موسی سجادی آموزگار از ١٣١٠ تا ١٣١٣
 ٣- یحیی ریاضی آموزگار از ١٣٠٧ تا ١٣٢٣
 ۴- یحیی سپهرآرا مدیر و آموزگار از ١٣١۴ تا ١٣١۶
 ۵- حسین اخباری آموزگار از ١٣١۴ تا ١٣١۵
 ۶- احمد فتوحی آموزگار از ١٣١۵ تا ١٣٢٠
 ٧- محمدصالح اقبال مستخدم
 ٨- محمدباقر تیغدار آموزگار از ١٣١٧ تا ١٣٢٠
 ٩- عباس شیخ الاسلامی مستخدم ١٣١٧ تا ١٣٢٠
******************
رونوشت نامە مدیر دبستان دولتی سردشت بە استاندار ناحیە ۴ مورخە ١۵/٣/١٧- (١٣) شمارە ١٧١-
جناب استاندار در این موقع کە بنگاە معارف سردشت را مورد بذل و توجهات قرار دادە و بدین دبستان تشریف فرما شدە و کارکنان آن را قرین افتخار فرمودەاید شایستە .... نواقصی کە موجود و سبب عدم پیشرفت معارف در این بخش مرزی است با نهایت احترام بعرض برساند.
١- ادارە نمودن دبستانهای شش کلاسە منوط بە داشتن یک نفر مدیر و اقلا پنج نفر آموزگار کە بتوان نتیجە گرفت و در این دبستان را یک نفر مدیر مدیر و دو نفر آموزگار بە سختی ادارە می نماید.
٢- عمارت فعلی گنجایش یک دبستان شش کلاسە را ندارد زیرا اطاق وسیع لازم دارد و این دبستان دارای چهار اطاق است و اطاق آن بدرد کلاس نمی خورد و بعلاوە حیاط آن کوچک و برای ورزش دانش آموزان مکفی نیست.
٣- اثاثیە دبستان در سال ١٣٠٧ ساختە شدە با اینکە همە سالە تعمیر می شوند باز قابل استفادە نیست و باید مقداری اثاثیە نو ساختە شود.
۴- وجود یک نفر هنر آموز ورزش لزومیت دارد و دانش آموزان دبستان سردشت از این حیث خیلی عقب افتادەاند.
۵- جهت تشویق و ترغیب اهالی و راهنمایی آنان بە کلاس اکابر کلیە ادارات در حدود اختیارات خودشان کمک و مساعدت فرمایند. چون مردمان این بخش هنوز لذت خط و سواد را ندانستە و بە مضرات بی سوادی پە نبردەاند. بدین جهت از آمدن بە کلاس اکابر کوتاهی می نمایند، امید است با تشریف فرمایی جناب استاندار محبوب و معارف پرور بزودی رفع نواقص نامبردە شود.
مدیر دبستان دولتی سردشت رونوشت برابر اصل است
 امضاء صادق وزیری مهر و امضاء
 سەرچاوەی نامەی ١: کتاب "پیشینەی آموزش و پرورش کردستان، ١٢٧٣تا ١٣٢٠ شمسی- سید عبدالحمید حیرت سجادی
 سەرچاوەی نامەی ٢: سازمانی اسناد ملی ایران.
فریدون حکیم زادە

[ جمعه ۱٦ امرداد ۱۳٩٤ ] [ ٧:٤۳ ‎ق.ظ ] [ محمد فاضل شوکتی ]

شلیر خاکی

زندگی نامه
در میانه یک روز تابستانی در سال 1365و در کنار چشمه شکر (کانی شکر) در زیر چادر در روستای گرگول علیا دختری به دنیا آمد که نام آن را شیلر گذاشتند ، از همان اوایل زندگی با سختیها و رنجها آشنا شد و مانند هر بچه روستای دیگر محروم بود از هر گونه محبت و مهربانی دنیا ، چشمانش را با سرمای سرد کوهستان باز کرد و از این سرما درسهای زیادی یاد گرفت . با اینکه در خانواده کاملاً سنتی به دنیا آمده بود اما توانست دوران ابتدایی را با معدل عالی به پایان برساند . همان طور که گفتم به علت حاکم بودن سنت قدیمی بر خانواده ، او را از رفتن به شهر برای درس خواندن به حکم دختر بودن بازداشتند اما شیلر باز هم تسلیم نشد و برای ادامه تحصیل راهی شهرستان نقده شد . توانست دوران راهنمایی و دبیرستان را با سربلندی و موفقیت طی کند . در سال 84توانست به دانشگاه پیام نور راه یابد و در رشته جامعه شناسی مشغول به تحصیل شد . شیلر آرزوهای بزرگی را در سر می پروراند و تمامش خواسته یا ناخواسته تیمار زخمهای هموطنانش می بود . در سال 88 که در حال گرفتن جشن فارغ التحصیلی بود مرگ ناگهانی پدر مهربانش تمام خوشیهایش را به غم تبدیل کرد . شیلر دوباره تسلیم نشد و در برابر مشکلات قد علم کرد و راه پیشرفت را ادامه داد. در همان سال 88 با چاپ بانوی غم خودش را مطرح کرد و تصمیم گرفت از این به بعد با نوشتن سرگذشتهای تأسف بار زنان کرد مرهمی باشد بر زخمهای آنها ، شیلر علاقه و استعداد زیادی در شعر گفتن هم داشت ، شعر باران که متأسفانه هرگز نتوانست آن را چاپ کند یکی از مدارکی بود بر اثبات توانایی هایش ، وقتی شیلر به این نتیجه رسید که نمی تواند از راه شعر دردهایش را بگوید تصمیم گرفت با نوشتن رمان آن همه دردها را بر زبان بیاورد .
در پاییز 91 و بعد از ماجرای شین آباد با نوشتن نثری در مورد « کچه کانم سووتان » به اوج شهرت رسید ، در سال 92 هم با نوشتن کتاب کازیوه بر محبوبیتش در میان هنر دوستان افزوده شد.
 شیلر با این کارها آرام نشد و تصمیم گرفت برای کمک به هموطنانش به عنوان شورا برای پیرانشهر کاندید شد .وهم اکنون جزو اعضای شورای شهر پیرانشهر می باشد .

مجموعه آثار:
بانوی غم: مجموعه شعر
کچه کانم سووتان
کازیوه ،انتشارات آراس سنندج، نوبت چاپ 1392

[ پنجشنبه ۱ امرداد ۱۳٩٤ ] [ ۸:٠۸ ‎ق.ظ ] [ محمد فاضل شوکتی ]

نیشتیمان حسینی نویسنده وشاعر
درروزهای آخرپاییز1359کانون گرم خانواده ایی چشم انتظاربدنیا آمدن دختری بودکه پیشترنام نیشتمان رابرایش انتخاب کرده بودندکه دراین خانواده پدرکارمندثبت واسنادمهابادبودومادرخانه داری می کرد،نیشتمان خردسال بودکه خانواده اش،به علت کارپدرش،به پیرانشهرنقل مکان کردند.دردوران نوجوانیباخواندن چندرمان نخستین جرقه های علاقمندی به ادبیات دروجودش زده شد،چون بسیارجوان بودکه ازدواج کردنتوانست آنگونه که بایدبه این نیازدرونی خودپاسخ گوید.ومطالعات خود رادرضمینه ادبیات گسترش دهد.وعمق بخشد.
درطول این سالهاودرمیان انبوهی ازمشکلات زندگی قلم ودفترش راسنگ صبور خوددانسته وگاه گاه شعریا داستانی نوشته است.تااینکه بالاخره تصمیم گرفت برروی یکی ازاین داستان هابادقت بیشتری کارکند،وآن را برای چاپ اماده کندعزم خودراجزم کردوبرهمه مشکلات پیش روفایق امدتابتواندحرفهایش رادرقالب یک رمان درپیش گاه نظرخوانندگانش بگذاردرمان "کابوس شبهای جوانی"ماحصل تلاش این دوسال اخیراوست،که نصبتابااستقبال خوبی مواجه شداگرچه برهمگان آشکاراست،که خیلی کم پیش می آیداولین اثریک نویسنده یاشاعربهترین اثراوباشد.درهمین راستااین اثرخانم حسینی نیزشایدازنظرادبی برجسته نباشدوخوانندگان جدی ادبیات را راضی نکرده باشدولی چیزی ازارزش کاری ایشان کم نمیکند،که باتمام محدودیتهای موجوددرجامعه سنتی مابرای بانوانقدم درراهی ارزشمندنهاده است.
ایشان سعی دارد،درآینده بطورجدی تری وارددنیای ادبیات شودوبامطالعه بیشترآثارادبی ذهن وقلم خودرا پخته ترکند.وامیدواراست که درسالهای آتی آثاری درخورتوجه به رشته تحریردرآورد

ایمیل نویستده : nishtiman.hosseini@gmail.com

[ پنجشنبه ۱ امرداد ۱۳٩٤ ] [ ۸:٠٤ ‎ق.ظ ] [ محمد فاضل شوکتی ]

ناسر ئەبووبەکری نووسه ر، شاعیر و وەرگێڕی  شیعری کوردی بە فارسی
بیوگرافی مختصر از زندگی ناصر ابو بکری شاعر، نویسنده و مترجم مترجم اشعار کردی

 سەردەشت بە دونیا هاتوە و هەر لەو ساڵەش دا هاتوونە شارۆچکەی ئەودەمی ڕەبەت و تا ئێستاش دانیشتوی ڕەبەتن . دەورەی سەرەتایی و ناوەندی لە شاری ڕەبەت تەواو کردووە لە ساڵی ١٣۶٨ ڕا نیشتەجێی شاری سنە بووە و دیپلۆمی لەوێ وەرگڕتووە، کارناسی و کارناسی ئەڕشەدی لە سنە و تاران تەواو کردووە ( لیسانسەکەی ئەدبیات و مەعاریفی ئیسلامی و ئەرشەدیشی مەبانی حوقوق و ئوسولی فیقهە ) لە ٩ی گوڵانی ١٣٨٢ هەتا ١٢ی خەرمانانی ١٣٩٢ بۆ ماوەی ١٠ ساڵ و نیو وەکوو سەرۆکی ئەنجوومەنی شاری ڕەبەت لە خزمەت خەلکی بە ئەمەگی ئەو شارە دا بووە. لەو ماوەیە دا بە بێ ئیشە ئیداری و یاساییەکان . بەر پڕسیارانە چەند ئەنجوومەن و کۆمەڵی وەگەڕ خستووە ( ئەنجوومەنی ژینگە پاڕێزانی ڕەبەت، ئەنجوومەنی لاوانی ڕەبەت، ئەنجوومەنی کتێبخانەی خۆجێیی مامۆستا هەژاری رەبەت، کۆمیسیۆنی فەرهەنگی کۆمەڵایەتی و ...) بۆ ئەوەی خەڵکی شار بە تایبەت چینی خوێندەوار و گەنجان بۆ خۆیان کاروباری شار وەئەستۆ بگرن، ئەوانیش جوانمێرانە و بوێرانە زۆر ئیشی جووان و لەبەر چاوویان خستە سەر شانو بە هێممەت و غیرەتیان زۆر کاری بە جێ و ڕێیان ئەنجامدا وەکوو : هاریکاری بۆ دروست کردنی قوتابخانە و باخچە و پارک و کتێبخانە و پاڕاستنی ژینگە. بەڕێوەبردنی جێژنی نەورۆز لە ساڵانی ١٣٨٢ هەتا ١٣٩٢. پێشوازی گەرمو گۆڕ لە میوانانی نەورۆز. دانانی کتێبخانە و ئیدارە کردنی لە لایان خەڵک بە بێ دەست تێوەردانی لایەنی حوکومی و ... کاک ناسر هەر لە منداڵیەوە خولیای نوسین بە تایبەت شیعر بووە بۆ یەکەم جار لە پۆلی پێنجی سەرەتایی یەکەم شیعری بۆ دایکی نووسیوە.

لە کاتێکدا خوێندکار بووە و هەروەها ئەو وەختەی لە ئەنجوومەندا بووە لەبەر کەمی کات و سات زۆر بە کەمی، بەڵام دەینووسی لە دوای ئەوەی دەرفەتی زۆرتر بووە بە ڕێنوێنی و هاریکاری زۆرێک لە مامۆستایان ( وەک فەرەیدون حەکیم زادە کە بەڕاستی تەئسیری زۆری لە سەر دانام) دەستی بە نووسین، وەرگێڕانی شیعری کوردی بە فارسی و بە پێچەوانە و هۆنینەوەی هۆنراوە کردووە و تا ئێستا زیاتر لە ۵٠٠ شیعری خۆی و ۵٠٠ وەرگێڕانیشی هەیە. بەڵام نە لە شیعرەکان و نە لە وەرگێڕانەکەی رازی نیە و نەخۆشی بە شاعیر دەزانێ و ئێستاش چاوەڕووانی ڕێنوێنی و هاوکاری مامۆستایانم ....

837


ادامه مطلب
[ جمعه ٥ تیر ۱۳٩٤ ] [ ۳:۳٩ ‎ق.ظ ] [ محمد فاضل شوکتی ]

تحقیقی در مورد تاریخ گردشگری وجاذبه های گردشگری شهرستان سردشت

چکیده:

با گسترش مراکز شهری و رشد پدیده شهر نشینی اشتیاق به سیاحت و سیر و سفر افزون شده است. بطوری که مشتاقان این امر با عنوان گردشگر در اقصا نقاط کرۀ زمین امر گذراندن اوقات فراغت را تکامل بخشیده اند. بدین لحاظ توجه به ماهیت گردشگری و پیامد های ناشی از آن لزوم تحقیق و مطالعه را در این موضوع بر مجامع علمی جهان آشکار کرده است.                                              پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش صنعت گردشگری به عنوان یک صنعت مولد و اشتغال زا مباحثی بیان گردیده است و همچنین وضعیت این صنعت در شهرستان سردشت مورد بررسی قرار می گیرد.     گر چه منطقه مورد نظر از جاذبه های متعدد گردشگریبرخور دار می باشد اما محرومیت های آن در سطوح مختلف بخصوص در زمینه توسعه گردشگری نگران کننده است . به منظور توسعه و امر توریسم در منطقه , برنامه ریزی در این بخش امری ضروری است . روش تحقیق در این  پژوهش ترکیبی از روشهای توصیفی , اسنادی و میدانی است . برا تکمیل اطلاعات و داده ها از مطالعات میدانی وتکمیل پرسشنامه کمک گرفته شده است.


ادامه مطلب
[ جمعه ٥ تیر ۱۳٩٤ ] [ ۳:۳٩ ‎ق.ظ ] [ محمد فاضل شوکتی ]

جغرافیای تاریخی زاب صغیر -  بخش۲
محمد بن عمر واقدی به نقل از عبدان پسر عطیه، که بعنوان صحابی و حاضر در فتوح سواد العراق بود گوید: آن شب در آنجا مانده فردا شد خالد به کوچ دادن سپاه اسلام فرمان داد در آنجا بار کرده بالای کوه رفتیم. دیدیم مرغزار و چراگاه سبز و خرم و در وادی های آن چشمه های آب سرد بود، در آنجا سه شبانه روز مانده، چهارپایان خود را به چراگاه فرستادیم خالد نامه به اهل سوسانی نوشت، چون نامه خالد به ایشان رسید، از هر جای و آبادی های آن حومه نزد مسلمانان آمدند، هم مسلمان شدند و برای مسلمانان مهمانی کردند و خدمات شایسته انجام دادند و خالد با ایشان بسیار ملاطفت و مهربانی نمود و خراج و مالیات دو سال تمام از ایشان وضع کرد برای اینکه اهالی دوردست بشنوند و از عدالت ایشان سخن رانند ( واقدی، ۱۳۷۴ : ۱۸۵ ). راوی گوید: برای من نقل کرد کسی که مورد وثوق بود که خالد از اهل سوسانی پرسید از شهر و آبادی دورتر، گفتند: ایهاالامیر در بالای ما طرف رودخانه شهریست کوچک که آن را شهباری گویند. در آنجا پادشاهی جاهل است او را جاسوم می نامند. اگر کمترین کسی از مسلمانان به آنجا برود فتح خواهد کرد. پس از آن خالد بار کرده، و با مقداد و عبدالله بن عمر و سایر مسلمانان راه افتادند و بر شهر کوچک شهباری پایین آمدند. وائله بن اسقع گوید :چون اهالی شهر ما را دیدند، بدون گفتگو بر ماها حمله آور شدند ما هم بر ایشان حمله آور شدیم و تا فتح نهایی اسلام جنگیدیم و طبق گفته راوی، چون شهباری را گرفتیم نظر به اینکه جای خوش هوا بود خالد از آنجا بار نکرد و دسته دسته به اسلام گرویدند و این ماجرای آنها بود، آنچه واقع شد (واقدی، ۱۳۷۴ :۱۸۶-۱۸۵ ).
جنگ ابومسلم و مروان بن محمد ملقب به حمار آخرین خلیفه اموی در همین منطقه رخ داد و مروان بن محمد بعد از سنگر در زاب با نیروهای عباسی در افتاد و یک نبرد یازده روزه را انجام دادند که مروان شکست خورد ( ابن اثیر،۱۳۷۸ : ۷/۳۲۸۰ ؛ خضری، ۱۳۸۴ : ۲۰ ؛ طبری، ۴/۳۵۲-۳۵۰ ؛ ابن خلکان، ۱۳۸۱: ۲/۲۱۱ ؛ زرین کوب، ۱۳۷۷ : ۲/۴۷ ؛ زرین کوب و دیگران، کمبریج، ۴/۵۶ ؛ ابن خلکان، ۱۳۸۱ :۳/۴۶۵ ؛ مفتخری، ۱۳۸۴ : ۱۰۲ ؛ اشپولر، ۱۳۷۹ : ۱/۷۳ ؛ آربری و دیگران، اسلام کمبریج، ۱۳۸۵ : ۱۵۷ ). این جنگ که به جنگ زاب معروف است دولت امویان را خاتمه داد و جنگ زاب نقطه مقابل جنگ قادسیه بود و ایرانیان قدرتی را که درآنجا باخته بودند در اینجا بدست آوردند ( فیاض، ۱۳۸۰: ۱۷۵-۱۷۴ ) و در این نبرد دسته دیگر از سپاهیان عباسیان به فرماندهی ابوعون بر سپاهیان مروان پیروز شدند ( آربری و دیگران، اسلام کمبریج، ۱۳۸۵ :۱۶۲-۱۶۱ ؛ زرین کوب و دیگران، کمبریج، ۱۳۸۵ : ۴/۵۶ و ۵۲ ).

سلطان جلال الدین خوارزمشاه، که از خشم به کشتار مردم شهر دقوقا فرمان داد. مردم بقازیج برکران سفلای زاب ،که از سرنوشت اهل دقوقا وحشت زده شده بودند ازسلطان شحنه ای طلب کردند تاازآنان در برابر سربازانش حمایت نمایدسلطان شحنه ای برای آنان فرستاد،که گویند یکی از پسران چنگیزخان بود،که سلطان در یکی از نبردهایش با مغولان وی را به اسارت گرفته بود(باسورث ودیگران،۱۳۸۵ :۳۰۸-۳۰۷/۵). غازان در ماکسین ازرود خابور بگذشت، وتفرج کنان وشکارزنان صحرا را که در آن هنگام پوشیده از گلهای بهاری بود پشت سر گذاشت، در۲۵شعبان/۱۴آوریل در چهار طاق نزدیک سنجار به حرمش پیوست و در دوم (۷۱۱-۶۹۳ق/۱۳۱۲-۱۲۹۴م) پادشاه ارتقی ماردین واگذاشت.وی در موصل از دجله عبور کرد و درکشاف که ظاهراً همان شهر حدیثه در بالای ملتقای زاب بزرگ بوده فرود آمد و در انتظار نتیجه لشکرکشی به شام اردو زد(باسورث ودیگران،کمبریج،۱۳۸۵:۳۹۶/۵). جرجی زیدان در تاریخ تمدن اسلام ،میزان مالیات ودرآمد زاب علیا را با نهر گشتاسپ ۵۲۶/۹ذکر کرده است(زیدان،۱۳۸۵: ۳۱۸).
یاقوت حموی می گوید:زاب کوچک ازکوههای سلق سرچشمه می گیرد و در مورد زاب علیا نیز سخن به میان       می آورد (یاقوت حموی ،ج۳: ۱۲۴ ) بالجمله چند رودخانه معظم که منبع آنها رشته کوه قندیل واقعه درمغرب این جلگه روبه مشرق جاری وهر یک به مجرای جداگانه ازطرف یمین داخل رودخانه کلو می شوند اولی که اقرب به دشت وزنه است رودخانه خدرآوا یعنی خضرآباد است(مهندس باشی،۱۳۴۸: ۱۴۴) ودرحوالی سردشت برروی رودخانه زاب سه جا پل ساخته اند یکی دردره بیتوش نزدیک به قریه تیت بیتوش وبدین مناسبت به پل تیت مشهوراست، راه سردشت به سلیمانیه از روی آن می گذرد، دوپل دیگر در مابین سردشت وبانه است که راه بانه وسنندج ازروی آنها می گذرد یکی خراب تر ودیگری قدری آباد است . به قراری که گفته اند هر سه پل چوبی می باشد که روی پل را تیر انداخته با چوب های نازک مثل سبد بافته اند وراه از بالای آن می گذرد (مهندس باشی ،۱۳۴۸: ۱۴۶ ) ویک پل تاریخی به نام قلعه تاسیان که مربوط به دوره ساسانیان می باشد روی آن درست کرده اند، که همچنین پل دیگری توسط  عزیزخان مکری سردار کل ساخته شده است که سردار دوره ناصر الدین شاه وداماد امیر کبیر بود ودر سردشت متولد شده بود وداخل حجره ای که مدفن عزیز خان است، سنگ مرمری قرار دارد که بر روی آن قطعه شعری منقور است مربوط به تاریخ بنای پلی است که به امر عزیزخان روی رودخانه سردشت بسته است. اینک آن ابیات:

فرمانروای عهد امیر خدایگان
ســردارکل سپهبد ایران عزیز خان
سرمایه فتوت و پیرایه خرد  
دیباچه مروت و شیرازه امان
فرماندهی که بندگی آستان او
عیشی است بی ملامت وسوری است بی زیان
ازکار روزگاربسی عقده ها گشود
تادر ولای شاه کمربست بر میان
بی اختیارمایل آثار کار خیر
گویی زخیر محضش بسرشته اند جان
زان خیرها که ماند تا انقضای در
زان کارها که ماند تا آخر الزمان
برآب رودخانه سردشت بست پل
کز وی به یادگار بماناد درجهان
رودی است چگونه رودی چون فکر او عمیق
آبی چگونه آبی چون حکم او روان
کلک نثارش ازپی تاریخ زد رقم
پاینده بادجد امیر خدایگان

(بامداد،۱۳۵۷: ۳۳۴ -۳۲۶ ؛ وقایع نگارکردستانی، ۱۳۶۴: ۲۵۶-۲۵۴ ؛ بابا مردوخ،۱۳۷۱: ۳۸۳ – ۳۷۶/۳؛ حکیم زاده، ۱۳۸۳: ۲۲۵- ۲۲۲ ).
از شخصیتهای نامدار حوزه زاب ، علامه بیتوشی مشهور ، ابن الحاج ،ذکی رسول افندی، ملا یوسف اصم ، عزیز خان مکری وعبدالقادرواعظی سردشتی و… ،که سردشت با وسعت ۵/۲ کیلو مترمربع در پای کوه (گرده سور) واقع شده است ومشرف به رود خانه (کلو) یعنی سرچشمه های زاب کوچک است که ازمشرق شهر می گذرد(فرجی ودیگران، ۱۳۶۶ : ۲۶۸/۱). ژاک دمورگان پس از بحث فراوان در مورد زاب و دره آن می نویسد : حاکم نشین بخش سر دشت واقع در کوهی است مشرف به دره ای در خاک باسک کولسه.  در نزدیکی این محل ده باسکه دو قرار دارد که هر چند قلمرو همان ایلی است که سردشت قرار دارد اما ملکری ساکن آن اند.(خضری،۱۳۷۹: ۱۲۵؛ دمورگان،۱۳۳۹) و رود خانه، نامهای دیگری را بر حسب منطقه جغرافیایی به خود گرفته است از جمله رود خانه سردشت، آلان، تیت و لاجان و… که به سبب همجواری با این مناطق نامگذاری شده است.(واقدی،تعلیقات،۱۳۷۴ : ۲۲۹ ).
لسترنج می گوید: در جانب باختری دجله چهار فرسخ زیر جرجرایا در موضعی که اکنون خرابه های تل نعمان است شهری بود به نام نعمانیه که یاقوت آن را منزلگاهی در نیمه راه بغداد و واسط دانسته است. نعمانیه کرسی ولایت زاب بالا بود با جامعی در بازار و یعقوبی گوید، نزدیک آن صومعه ای است به نام دیرهزقل که در آنجا راهبان از دیوانگان پرستاری می کنند ( لسترنج، ۱۳۶۷ : ۴۰ ). نهر نیل دهکده های دو جانب خود را آبیاری می کند و تقریباً مقابل نعمانیه به خوری می رسد موسوم به « هول ». در اینجا نهری است که از آن جدا می شود موسوم به زاب بالا که مستقیماً به دجله  می پیوندد. خود نهر نیل از آنجا به سمت جنوب پیچیده، اندکی به موازات دجله سیر می کند تا می رسد به زیر شهر نهر سابس که یک روز راه بالای واسط بوده و درآنجا به دجله می ریزد. و بسا که قسمتی از آب آن از مجرای زاب پایین به دجله می ریزد. نکته ای که باید در اینجا ذکر شود این است که آن قسمت از نهر نیل که زیر خور واقع شده موسوم به نهر سابس بوده و شهری که در جانب راست دجله وجود داشته به همین نام موسوم بوده است. اسم این نهرها در زمانهای مختلف تغییر پیدا کرده است. یاقوت در قرن هفتم گوید مجرای نهر از شهر نیل تا نعمانیه موسوم است به نهر زاب بالا، در حالی که قسمتی از نهر که و آن را زاب پایین نامیده مطابق است آنچه ابن سرابیون نهر سابس نام گذارده است. به هر حال در قرن هفتم قسمت اعظم این نهرها خراب، بایر و خشک بوده، اگرچه باز ارضی کناره آنها حاصلخیز و آباد بوده است  ( لسترنج، ۱۳۶۷ :۸۰-۷۹ ). مناطقی همچون سوسنی که از بازماندگان ملک سوسنا می باشد، رباط که پادشاه آن قیروان بوده و قیزوان که همان قازان فعلی که پادشاه آن هرزیاه می باشد، شهباری، هیولان، بیجان، که در زمان فتح اسلام، آباد و پر جمعیت در کنار رود زاب قرار داشتند ( واقدی، تعلیقات، ۱۳۷۴ :۲۸۱-۲۶۹ ).

منابع ومآخذ:

۱-      آربری، ودیگران، (۱۳۸۵): تاریخ اسلام کمبریج، ترجمه علی جواهر کلام، تهران، موسسه انتشارات امیرکبیر ،چ۱۱
۲-      ابن اثیر،عزالدین،(۱۳۷۸):تاریخ کامل،برگردان سید محمد حسین روحانی،تهران ،انتشارات اساطیر،چ۲،ج۷
۳-    ابن خلکان، (۱۳۸۱): منظرالانسان ترجمه و فیات الاعیان، ترجمه احمد بن محمد الشجاع السنجری، تصحیح وتعلیقات فاطمه مدرسی، ارومیه، دانشگاه ارومیه، چ۱، ج۲و۳
۴-      اشپولر، برتولد، (۱۳۷۹): تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی، ترجمه جواد فلاطوری، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چ۶، ج۱
۵-      بابامردوخ، (۱۳۶۴): تاریخ مشاهیر کرد، تهران، سروش، چ۱، ج۱
۶-      ــــــــ،(۱۳۷۱): تاریخ مشاهیرکرد، بکوشش مآجد مردوخ روحانی، تهران، سروش، ج۳
۷-    باسورث، و دیگران، (۱۳۸۵): تاریخ ایران کمبریج ازآمدن سلجوقیان تافروپاشی دولت ایلخانان، ترجمه حسن انوشه،گردآورند، جی.آ.بویل،تهران، موسسه انتشارات امیرکبیر، چ۶، ج۵
۸-      بامداد، مهدی، (۱۳۵۷): شرح رجال ایران، تهران، افست مروی، چ۲، ج۲
۹-      پیرنیا، حسن، (۱۳۶۲): تاریخ ایران باستان، تهران، دنیای کتاب، چ۲، ج۳
۱۰-  حکیم زاده، فریدون، (۱۳۸۳): سردشت در آئینه اسناد تاریخی، بی جا، مولف، چ۱
۱۱-  خضری، احمدرضا، (۱۳۸۴): تاریخ خلافت عباسی ازآغاز تا پایان آل بویه، تهران، سمت، چ۵
۱۲-  خضری، سعید، (۱۳۷۹): جغرافیای طبیعی کردستان موکریان، تهران، ناقوس، چ۱
۱۳-  دمورگان، ژاک، (۱۳۳۹): جغرافیای غرب ایران، ترجمه کاظم ودیعی، تبریز، چاپخانه شفق، ج۲
۱۴-  دهخدا، علی اکبر، (۱۳۶۵): لغت نامه، موسسه لغت نامه دهخدا، ج۲۷
۱۵-  زرین کوب، عبدالحسین، (۱۳۵۴): بامداداسلام، تهران، موسسه انتشارات امیرکبیر، چ ۲
۱۶-  ــــــــــــــــــ، (۱۳۷۷): تاریخ مردم ایران از پایان ساسانیان تاپایان آل بویه، تهران، موسسه انتشارات امیرکبیر،چ ۵، ج۲
۱۷- ــــــــــ، و دیگران، (۱۳۸۵): تاریخ ایران کمبریج ازفروپاشی دولت ساسانیان تاآمدن سلجوقیان، ترجمه حسن انوشه، گردآورنده ر.ن.فرای، تهران، موسسه انتشارات امیرکبیر، چ ۶، ج۴

۱۸-  زیدان، جرجی، (۱۳۸۴):تاریخ تمدن اسلام، ترجمه علی جواهر کلام، تهران، موسسه انتشارات امیرکبیر، چ۱۱
۱۹-  طبری، محمد بن جریر، (بی تا ): تاریخ الطبری، بیروت، دارالکتب العلمیه
۲۰-  فرای، ریچارد، (بی تا): میراث باستانی ایران، جزوه قوم شناسی و مردم شناسی، دانشگاه ارومیه،‌ دانشکده ادبیات، چاپ و تکثیر
۲۱-  فرجی، ودیگران، (۱۳۶۶): جغرافیای کامل ایران، تهران، شرکت چاپ ونشر ایران، چ۱، ج۱
۲۲-  فیاض، علی اکبر، (۱۳۸۰): تاریخ اسلام، تهران، موسسه انتشارات وچاپ دانشگاه تهران، چ۱۱
۲۳-  کریستنسن،آرتور، (۱۳۸۴): ایران در زمان ساسانیان، ترجمه رشید یاسمی، تهران، موسسه انتشارات نگاه
۲۴-  کوتشمید، آلفرد، (بی تا): تاریخ ایران، ترجمه وحواشی ازکیکاوس جهانداری، تهران، موسسه مطبوعاتی علمی
۲۵-  گیریشمن، رومن، (۱۳۸۳): ایران از آغاز تا اسلام، ترجمه محمد معین، تهران، انتشارات معین، چ۱
۲۶-  ـــــــــــــ، جزوه قوم شناسی و مردم شناسی، دانشگاه ارومیه، دانشکده ادبیات،‌ چاپ و تکثیر
۲۷-  لسترنج، (۱۳۶۷): جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی، ترجمه محمود عرفان، تهران، انتشارات علمی فرهنگی، چ۳
۲۸-  مفتخری، حسین زمانی، (۱۳۸۴): تاریخ ایران از ورود مسلمانان تا پایان طاهریان،تهران، سمت، چ۲
۲۹-  مهندس باشی، جعفرخان، (۱۳۴۸): رساله تحقیقات سرحدیه، به اهتمام محمدمشیری، تهران، بنیاد فرهنگ ایران
۳۰-  نهچیری، عبدالحسین، (۱۳۷۰): جغرافیای تاریخی شهرها، تهران، انتشارات مدرسه، چ۱
۳۱-  نیکیتین، واسیلی، (۱۳۷۸): کرد وکردستان، ترجمه محمد قاضی، تهران، کانون فرهنگی انتشارات درایت، چ۳
۳۲-  واقدی، محمد بن عمر، (۱۳۷۴): فتوح سوادالعراق، ترجمه عبدالعزیز واعظی سردشتی، بامقدمه وتصحیح نادر کریمیان، تهران، م.واعظی، چ۱
۳۳-  وقایع نگار، علی اکبر، (۱۳۶۴): حدیقه ناصریه در جغرافیا وتاریخ کردستان، به تصحیح محمد رئوف توکلی، تهران، ارژنگ، چ۱
۳۴- یارشاطر،و دیگران، (۱۳۸۳): تاریخ ایران کمبریج از سلوکیان تا فرو پاشی دولت ساسانیان، ترجمه حسن انوشه،گردآورنده یارشاطر، تهران، موسسه انتشارات امیرکبیر، چ۴، ج۳
۳۵-  یاسمی، رشید، (۱۳۶۳): کرد و دیگران پیوستگی نژادی وتاریخی او، تهران، موسسه انتشارات امیرکبیر، چ۲
۳۶-  یاقوت حموی، شهاب الدین ابن عبدالله، (بی تا): معجم البلدان، بیروت، دار صادر(دار الفکر)، ج۳
۳۷-  شریفی، احمد، (بی تا): سردشت درگذر زمان، هفته نامه آبیدر، شماره۲۳و۲۴

نویسنده:  منصورعبداللهی
این مقاله درپایگاه خبری-تحلیلی زاب نیوزwww.zabnews.ir منتشر شده است.

835

[ یکشنبه ۳۱ خرداد ۱۳٩٤ ] [ ٦:٥٥ ‎ق.ظ ] [ محمد فاضل شوکتی ]

 

جغرافیای تاریخی زاب صغیر (1)
دکتر منصور عبدالهی
یکی از رودهای غربی ایران ،که در کوههای کردستان جریان دارد و به طرف مغرب ایران ، خارج از مرز کشور عراق به رود دیاله می پیوندد.زاب کوچک یا زاب صغیر شعبه ای از همین رود است، که در خاک عراق وارد دجله می گردد(نهچیری، ۱۳۷۰ :۴۲۴؛ حکیم زاده، ۱۳۸۳ :۱۰)
رود خانه زاب کوچک که ابتدا به نام لاوان Laven  و سپس به نام کیال وی Kiâlvì بدواً در ایران در امتداد جبال زاگرس به  سمت جنو ب شهر اشنویه جاری است .(نیکیتین ، ۱۳۷۸ :۸۵).این رود پس از اینکه از گردنه ی میدان سر چشمه می گیرد (در ارتفاع ۲۱۴۰ گز  )تا کوه لیکین kilkin (در ارتفاع ۱۵۶۰ گز ) رو به سمت مغرب جریان می یابد، در این قسمت نام همان کوه را دارد پس از اینکه کوه مزبور را دور زد با نام جدید  که لوهkalwe به سمت جنوب جاری می شوند تا به منطقه سر دشت برسد .  در آنجا جریان آن تند تر می شود (اختلاف سطح در مسافتی به طور ۱۶ فرسخ ۵۶۰ گز است  ). پس از گذشتن از سردشت، دوباره به سمت مغرب جریان می یابد ، در گردنه های آلان به خاک بین النهرین داخل می شود و در پایین دست اربل    (هو لر ) به دجله می ریزد.  شعبه ها ی سمت راست آن عبارتند از رود خانه  پسوه paswe (پس آب ) ، لاوان ، مسین mesin و نیز نهر هایی که از کوههای زاگرس سرازیر می شوند و به آن می ریزند در سمت چپ ، رود خانه ای که به زاب کوچک می ریزد رود بانه است که منطقه ای به همین اسم را آبیاری می کند و در نزدیکی سر دشت به آن می پیوندد، زاب کوچک که مسیر فوقانی آن از میان صخره ها می گذرد رسوبات زیادی  با خود می آورد و آنها را در پایین تر، که دره وسیع می شود بر جای می گذارد و همین امر موجب شده است که آن بخش از کردستان مکری بسیار حاصلخیز باشد (نیکیتین،۱۳۷۸ : ۹۰).
از کهن ترین متون پیش از اسلام که در باب این  رودخانه سخن به میان آورده است تاریخ تاسیتوس می باشد. که کوه زمزیران را زانبولوس و رودخانه گلاس فعلی را کورماس دانسته است (واقدی،تعلیقات،۱۳۷۴: ۲۲۶ ؛ حکیم زاده، ۱۳۸۳: ۱۱ ؛ خضری،۱۳۷۹ :۱۲۹-۱۲۸ ). از مهم ترین آثار حیات انسان اولیه را می توان در محدوده زاب ، در دره انجیران ، در شرق زاب در صخره ای از نوع سنگهای نیلی رنگ می توان یافت که بر آن کتیبه تصویری حکاکی شده است، که با خود راز انسانهای عهد کهن را دارد. این کتیبه به خوبی بیانگر رابطه مستقیمی است بین انسان و رودخانه، در این کتیبه تصویری از عده ای از افراد، شئ یا اشیایی را، با کلک و قایق ابتدایی از یک سوی رودخانه به سوی دیگر رودخانه می برند. انسان های دیگر ناظر بر جریان ایستاده اند. آیا اینان، گوسفند، کل یا بزکوهی را برای قربانی و نذر به پیشگاه آلهه آبها به آن سو می برند؟ (حکیم زاده،۱۳۸۳: ۱۱- ۱۰ ؛ هفته نامه آبیدر، شماره۲۴ )
شلمانسر یا شلم نصر سوم در نخستین سال فرمانروایی (در حدود سال ۸۵۸ ق.م ) بر ضد اورارتوها و فرمانروای ایشان ارم Aram  لشکر کشی کرد. در آن زمان مرکز سیاسی اورارتو از دره علیای زاب در جنوب شرقی دریاچه وان به پیرامون دریاچه وان آنجا، که توشپه Tushpa یعنی پایتخت ایشان، گویا در سواحل شرقی دریاچه قرار داشت( فرای،۱۰۷ ). در اواسط هزاره سوم پیش از میلاد، پایه های قدرت بابل، زیر هجوم گوتی های سرازیر شده از ارتفاعات زاب کوچک در دیاله علیا، به لرزه درآمد. از قرن ها پیش، گوتی ها تهدیدی دایمی برای ساکنان جلگه بین النهرین به حساب می آمدند ( گیریشمن ، ۴۸ ). ایشپویینی Ishpunini فرمانروای اورارتو که پسرش شریک سلطنتش بود، دست آشوبی ها را از تمامی نواحی دجله علیا و زاب علیا کوتاه کرد و حتی سرزمین ماناها در جنوب دریاچه ارومیه را به قلمرو خویش افزود ( گیریشمن،۸۲ ؛ گیریشمن، ۱۳۸۳: ۱۰۸ ).در زمان نرم سین Naram-sin ، اغتشاش و عصیانی از عیلام تا زاب ایجاد شد( گیریشمن،۱۳۸۳ :۶۱ ).

در یک رساله جغرافیایی که در عهد سارگن نوشته شده نام « در » و سایر نقاطی که در شمال آنجا به تصرف آن پادشاه درآمده مذکور است. در این رساله نام لوبدو Lobdo  در سرزمین آرپها Arrapha ( کرکوک ) فعلی و ناحیه بین زاب سفلی و زاب علیا و نام سرزمین لولوبیوم و گوتیوم مذکور است که به تصرف سارگن درآمده است این ولایات همه در شمال دیاله واقع بوده اند و ایلامی ها آنجا را به طور کلی یالمان می خوانده اند (یاسمی،۱۳۶۳: ۲۳ ؛ خضری،۱۳۷۹ :۱۲۵ ). در کتیبه قصر سارگن شرح لشکر کشی سارگن به کردستان ذکر شده است: سارگن از کوه کولار Kullar   در نواحی  زاب سفلی ( شمال شهروز ) گذشته، به سرعت قدم در خاک مانایی نهاد اولوسونو سابق الذکر، که دست نشانده سارگن بود او را پذیره شد و متفقاً به ولایت پارسواش ( مغرب دریاچه ارومیه ) قدم نهاد (یاسمی،۱۳۶۳ : ۵۶ ؛ خضری،۱۳۷۹ : ۱۲۵-۱۲۴ ).
یاسمی زاب و جربانهای تاریخی آن را چنین بیان می کنند:
در شمال در دامنه سلسله جبال زاگرس اور بیلوم (اربیل فعلی ) بود.در جنوب اربیل دولت سیمو روم ( آلتون کوپروی فعلی ) نز دیک زاب کوچک قرار داشت و در جنوب آن ناحیه هارش بود که فعلاً در جای کرسی آن قرایست بنام توزخرماتلی ( یاسمی،۱۳۶۳ :۳۳ ؛ دهخدا،حرف ز،۱۳۶۵ :۱۱ ؛ خضری،۱۳۷۹ :۱۲۴ ). کوتیرناهونته برادری داشت موسوم به شیلهاک اینشوشیناک، که پس از او به تخت ایلام نشست از سال ۱۱۶۵ تا ۱۱۵۱ پادشاهی ایلام و بابل و کاسی با او بود و بی شبهه بزرگترین تاجدار ایلام بشمار است. در عهد او ایلام بذوره تعالی سیاسی و تجاری رسید در فهرست مبسوطی که از فتوحات او باقی است نام اکثر نقاط لرستان و کردستان فعلی مثل بلاد قدیمی که در محل شهرزور آلتون کوپرو و حلوان و غیره واقع بود مذکور است در سال ۱۱۵۴ ق.م سلطنت آشوریان پادشاه آشور را به پایان آورد از سمت مشرق دولت او به حوالی تخت جمشید فارس رسید و الواح سفالی به نام او در ممسنی کشف شده است. تمام ناحیه شرقی دجله زاب سفلی در دست او بود در ۱۱۵۰ ق.م فوت شد و پس از او ایلام دچار انحطاط فاحش گردید( یاسمی،۱۳۶۳ : ۴۳ – ۴۲ ).
نخستین پادشاه از آشوریان که به کوهستان شمال و شرق حمله کرد، تیکلات پیلسر اول (۱۱۱۵-۱۱۱۰ ق.م ) است این پادشاه ارمنستان راگرفته، وارد جنگهای انبوه شد و بحوالی دریاچه وان سپاه راند.پس از او اداد نیراری دوم Adad-nirari  (۹۱۱-۸۹۰ ق.م ) مدعی است که از حدود زاب اصغر حرکت کرده و  از حواشی لولو بیوم و زاموا  گذشته و از گردنه های  نمری عبور نموده است ( یاسمی، ۱۳۶۳: ۴۹ ؛ خضری،۱۳۷۹ : ۱۲۴ ).
زاب سفلی یا رود ( کاپریوس ) رودی بوده که در ایالت آشور ( مشرق دجله ) جریان داشته است. در کنار ناحیه آدیابن نزدیک به مصب رود خابور در دجله وارد می گردد و عثمانی ها آن را آلتون سو ( چشمه طلا ) می نامند و در نزدیکی رودخانه دیگر است که نام آن نیز زاب است و یونانی ها آن را لیکوس می نامند (دهخدا، حرف ز، ۱۳۶۵ : ۱۰ ). در زمان مادها، ماد آتروپاتکان شامل پنج نواحی است که ناحیه پنجم آن شامل بخش علیای رود زاب کوچک، سرزمینی که شهرهای کنونی میاندوآب، بانه، سلیمانیه، زهاب و سنندج در آن قرار گرفته است. این سرزمین « زاموآ » نامیده       می شد. زاموآ، بخش علیای دره « زاب کوچک » بود که خود یکی از شعبه های دجله بشمار می رفت( نهچیری، ۱۳۷۰ : ۲۴۷ ).
پیرنیا در کتاب تاریخ باستان می گوید:
بعد از شکست آرتانس پادشاه سوفن ( ارمنستان کوچک )، تیگران این ارمنستان را هم به ارمنستان بزگ ضمیمه کرد و کردون و نیز آدیا بن را، که در جریان و سطای دجله واقع تا زاب سفلی ادامه میافت، بتصرف آورد (پیرنیا، ۱۳۶۲: ۲۲۷۷). منازعه بین بلاش و دست نشانده اش درگرفت و عزت زنان و اطفال خود را به جای محکمی فرستاد، آذوقه وافر جمع کرد و سایر نواحی مملکت خود را از آذوقه عاری ساخت، تا اگر بلاش بخیال تاخت و تاز افتد، از بی آذوقگی بهره مند نشود. بعد او در کنار رود کاپریوس ( زاب سفلی ) موقع محکمی را اشغال کرد و آماده جنگ گردید بلاش تا رود مذکور راند و می خواست از آن بگذرد، که در این وقت خبر وحشت آوری از صفحات شرقی به او رسید( همان،۱۳۶۲ :۲۴۲۹ ).
زاب در گذرگاه تاریخ چنان اهمیتی داشته که حتی آن را برای یک مرز طبیعی بین دو منطقه بکار برده اند. جنگ رومیها با بلاش چهارم اشکانی به بهره مندی آنها خاتمه یافت و بین النهرین غربی ازخابور تا التقای این رود با فرات مجدداً بدست آنها افتاد و این طرف دجله از رود مزبور تا زاگرس (جبل الطاق ) نیز به آنها  اختصاص یافت، زیرا آیادبن را حفظ کردند، یعنی صفحه بین زاب علیا و زاب سفلی یا زاب بزرگ و کوچک، مطیع رومیها گردید و پادشاهان آن، که تا این زمان دست نشانده پارتیها بودند، دست نشانده رومیها شدند (پیرنیا،۱۳۶۲ : ۲۵۱۵ ).
بنا بر اسناد و مدارک محل جنگ مهرداد پادشاه اشکانی و گودرز بوده است ( کوتشمید، ۱۹۳ – ۱۹۱ ؛ واقدی، تعلیقات،۱۳۷۴ :۲۲۷ ؛ حکیم زاده، ۱۳۸۳ : ۱۱  ؛ یارشاطر و دیگران، ۱۳۸۳ : ۱۷۷ ) و روشن شدن موقعیت و محل جنگ گودرز و مهرداد از نظر تاریخ بسیار حایز اهمیت است که با توجه به موارد زیر ( بدون اصرار بر یقین بودن ) با منطقه سردشت مطابقت دارد:
۱- نخست اینکه از بعد نظامی و استراتژیکی کوه زانبولوس ( زمزیران فعلی ) از جهت غربی بر تمام منطقه سردشت، لاجان، آلان و حوزه وسیعی از شرق مرزهای فعلی عراق تسلط دارد.
۲- رودخانه کورماس ( گلاس فعلی ) درست زیر این رشته کوه بلند زانبولوس قرار دارد.
۳- رشته کوه زانبولوس بنابر گزارش تاسیتوس، امروزه بدان زمزیران گفته می شود.
۴- آثار وسیع تمدن و قلعه های نظامی بر جای مانده از دوران اشکانیان در منطقه سردشت.
۵- واژه کورماس که به گلاس تغیر یافته، احتمالاً واژه یونانی باشد، همین گلاس در زبان کردی به « کلوی » و « کلو » تغیر پیدا کرده است (واقدی، تعلیقات، ۱۳۷۴ : ۲۲۸-۲۲۷ ؛ حکیم زاده ، ۱۳۸۳ :۱۲ – ۱۱ ).
زاب را زابوس منیرو و یونانیان آن را کاپروس نامیده اند ( حکیم زاده ،۱۳۸۳ :۱۲ ؛ خضری، ۱۳۷۹ : ۱۲۴ ). آدیابنه ناحیه است که میان زاب بالا و پایین، یعنی سرزمین کردان نهاده است (یارشاطر و دیگران، ۱۳۸۳: ۶۰۸ ) آنتیوخوس پاتیان را در سه جنگ بشکست. در یک نبرد که در کنار لوکوس ( زاب بزرگ ) درگرفت بر اینداست، سردار پارتی غلبه یافت ( یارشاطر و دیگران، ۱۳۸۳: ۱۳۹ – ۱۳۸ ) و در جای دیگر از دلیری مباریس، فرمانروای آدیابن که میان زاب بزرگ و زاب کوچک قرار داشت رهبر اصلی آن مقدار از مقاومتی بود که در برابر رومیان صورت گرفته بود ( یارشاطر و دیگران، ۱۳۸۳:  ۱۸۸ ). از این گذشته، مورخان غربی سرزمین های شرق دجله را که میان رودخانه های زاب بزرگ و زاب کوچک قرار داشتند در این ایام به درستی به نام آدیابن ( به آرامی حد یاب ؛ به پارتی نورشیرکان ) می شناختند، اما گه گاه بر طبق اصطلاحی منسوخ و غیر معمول آن را به نام آشور نیز می خواندند ( یارشاطر و دیگران، ۱۳۸۳: ۱۸۹ ). در کردوئن، که از ولایات ارمنستان است، یک نفر ایرانی حکومت داشت که به نام رومی ژوینین موسوم بود و علاقه به تمدن روم و گرایش بدانها بود در درگیری بین دو حکومت با دادن اطلاعات و تجهیزات به آنها کمک شایانی می کرد. پس از اینکه لشکر ایران از رود زاب به وسیله یکی از قایق ها عبور کرد، آمیانوس به سوی ژوینین باز گشت و پس از کمی استراحت از همان راه کوهستانی، که آمده بود، به سپاه روم ملحق شد ( کریستنسن، ۱۳۸۴ : ۲۴۸ ).
منبع : زاب نیوز


ادامه مطلب
[ یکشنبه ۳۱ خرداد ۱۳٩٤ ] [ ٥:٤٩ ‎ق.ظ ] [ محمد فاضل شوکتی ]

نوشته ها در خصوص پاراسو یا پسوه (بدون ویرایش)

این روستا در دهستان لاهیجان شرقی قرار داشته و تا سال ۹۱ بیش از ۳۵۰۰ نفر جمعیت را در خود جای داده‌است.[۱] روستای پسوه از روند رو به رشد سریعی برخوردار بود اما متاسفانه بعد از درگیری‌های داخلی تابستان۸۵ به دلیل اختلاف در خصوص مسائل مالی شرکت تعاونی روستایی و تصدی مدیریت عامل ین شرکت که منجر به درگیری فیزیکی در مسجد روستای سیلوه گردید این روند برای مدتی متوقف گردید. , این روستای نسبتا وسیع، از لحاظ زیبایی و گردشگری یکی از مناطق مهم به شمار می‌رود. مردمانی بسیار خوب و با تدبیر اند شغل اکثر آن‌ها کشاورزی و دامداری استظاهرا قرار بوده در سال ۱۳۹۱ این روستای پرجمعیت به شهر تبدیل شود.از پروژه‌های چند سال اخیر این روستا می توان به احداث گاوداری بزرگ روستا، احداث زمین ورزشی چمن، آسفالت و جدول کشی معابر داخل روستا اشاره کرد.جمعیت روستا در حال حاضر بالای ۴۵۰۰ نفر است چرا امارها را تغییر نمی‌دهید؟تعداد خانوار ان الا ن بالای ۶۰۰ خانوار است


ادامه مطلب
[ یکشنبه ۳۱ خرداد ۱۳٩٤ ] [ ٥:٤۱ ‎ق.ظ ] [ محمد فاضل شوکتی ]
.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

گر می خواهی پس از مرگ فراموش نشوی یا چیزی بنویس که قابل خواندن باشد یا کاری کن که قابل نوشتن باشد. "بنیامین فرانکلین" (زمزیران نام رشته کوهی زیبا و بلند در سلسله کوههای زاگرس مابین مهاباد ، ،سردشت و پیرانشهر میباشد) محمد فاضل شوکتی دانش آموخته علم مدیریت .کارمند و مدرس: که به تحقیق در زمینه میراث معنوی و فکری شهرهای پیرانشهر و سردشت می پردازد،و سعی دارد تا برگیرنده مطالب و مقالات مرتبط با این دو شهر باشد. این وبلا گ در راستای مدیریت و جمع آوری اسناد ،مدارک ،عکسها و نشریات،مشاهیر و اطلاعات : تاریخی ،فرهنگی،اجتماعی، دوشهر( پیرانشهر و سردشت ) به منظور شکل دادن کانالی برای حضور در فضای مجازی و به اشتراک گذاشتن این اطلاعات و معرفی این دو شهربه ایران و جهان شکل گرفته است . بررسی و غور در میراث معنوی و فکری هزاران ساله ی این دو شهر از عهده یک یا چند نفر خارج بوده ،و یاری اصحاب قلم و نظر را می طلبد،، اگر این وبلاگ بتواند نقطه عطفی باشد برای زاده شدن اندیشه ای نو در پایان نامه های دانشگاهی و یا روان نمودن اطلاع رسانی به گردشگران و ایجاد پل ارتباطی مابین مردمان خون گرم این دوشهر با جهان و جذب گردشگران به مراکز طبیعی جذاب وتجاری این منطقه ، به هدف خود رسیده است . همچنین این وبلاگ حاوی عکسهای بسیارزیبا و دلپذیر و پر ارزش، قدیمی و نادری است که یاد آورخاطرات و حوادث و لحظات تاریخی تلخ و شیرین گذشته و پیوند آنها با حال و آینده شماخواهد بود . مطمئنا لحظاتی را که با ما سپری خواهید نمود شیرین خواهد بود. این وبلاگ را می‌توان یک مرجع برای معرفی مراکز گردشگری و تفریحی و توریستی وتجاری شهرهای پیرانشهر و سردشت دانست. امید می رود بازدید کنندگان عزیز ، کاستی های آن را به طرق ممکن گوشزد و با ارسال تجربیات موفق خود دراین حوزه و نیز در راستای پر بارتر نمودن محتویات زمزیران، مارا یاری فرمایند.
موضوعات وب
RSS Feed